Tus – czym jest Trening Umiejętności Społecznych i komu pomaga
tus – co to jest?
tus to skrót od określenia Trening Umiejętności Społecznych. Jest to forma zajęć, podczas których uczestnicy uczą się rozpoznawania sytuacji społecznych, komunikowania swoich potrzeb, współpracy z innymi osobami, reagowania na emocje oraz radzenia sobie w relacjach. Zajęcia mogą być prowadzone z dziećmi, młodzieżą, a także osobami dorosłymi, przy czym ich forma zawsze powinna być dostosowana do wieku, możliwości i konkretnych potrzeb uczestników.
TUS nie polega wyłącznie na rozmowie o tym, „jak należy się zachować”. Kluczową częścią treningu jest praktyczne ćwiczenie konkretnych zachowań i umiejętności. Uczestnik może więc nie tylko usłyszeć, jak rozpocząć rozmowę, ale również przećwiczyć taką sytuację. Może nauczyć się rozpoznawać emocje, a następnie sprawdzić podczas scenki, w jaki sposób powiedzieć komuś o złości, rozczarowaniu czy potrzebie przerwy.
W praktyce program zajęć tus może obejmować między innymi komunikację, współpracę, regulację emocji, elastyczność zachowania, budowanie relacji oraz rozwiązywanie konfliktów. Podobne obszary wymieniane są również w opisach specjalistycznych szkoleń przygotowujących do prowadzenia TUS.
Popularność Treningu Umiejętności Społecznych wynika między innymi z tego, że wiele dzieci potrafi zrozumieć zasady zachowania w teorii, ale ma trudność z zastosowaniem ich w rzeczywistej sytuacji. TUS tworzy przestrzeń, w której takie zachowania można najpierw przećwiczyć w bezpiecznych warunkach, a następnie stopniowo wykorzystywać poza zajęciami.
Co oznacza skrót tus?
Skrót tus oznacza Trening Umiejętności Społecznych. W Polsce określenie to jest najczęściej używane w odniesieniu do zajęć rozwijających kompetencje społeczne i emocjonalne u dzieci oraz młodzieży.
Pod pojęciem umiejętności społecznych kryje się jednak bardzo szeroki zakres zachowań. Są to nie tylko zdolności związane z rozmową czy nawiązywaniem znajomości.
Do kompetencji rozwijanych podczas TUS mogą należeć między innymi:
- rozpoczynanie i kończenie rozmowy,
- słuchanie drugiej osoby,
- czekanie na swoją kolej,
- zadawanie pytań,
- odmawianie,
- proszenie o pomoc,
- reagowanie na odmowę,
- rozpoznawanie emocji swoich i innych osób,
- radzenie sobie ze złością i frustracją,
- rozwiązywanie konfliktów,
- współpraca,
- przestrzeganie ustalonych zasad,
- dostosowanie zachowania do sytuacji,
- przyjmowanie perspektywy drugiego człowieka,
- reagowanie na krytykę,
- radzenie sobie z przegraną,
- komunikowanie własnych potrzeb i granic.
Nie oznacza to jednak, że każda grupa tus realizuje dokładnie ten sam program. Zakres zajęć powinien wynikać przede wszystkim z potrzeb uczestników.
Na czym polega tus?
Podstawowym założeniem TUS jest to, że umiejętności społeczne można rozwijać poprzez naukę i regularne ćwiczenie.
Dla niektórych osób wiele zachowań społecznych pojawia się spontanicznie. Dziecko obserwuje innych, naśladuje ich sposób komunikacji i stopniowo uczy się zasad obowiązujących w grupie.
U innych dzieci proces ten przebiega inaczej. Sama obserwacja otoczenia może nie wystarczać. Konieczne jest bardziej bezpośrednie wyjaśnienie zasad, pokazanie konkretnego zachowania oraz możliwość wielokrotnego przećwiczenia go w przewidywalnych warunkach.
Właśnie tutaj wykorzystywany jest tus.
Prowadzący może przykładowo przedstawić sytuację:
„Chcesz dołączyć do zabawy dwóch kolegów”.
Następnie grupa zastanawia się, jakie zachowania mogą być pomocne. Uczestnicy mogą przećwiczyć różne sposoby rozpoczęcia kontaktu, obserwować reakcję innych osób, a później wspólnie omówić przebieg ćwiczenia.
W TUS wykorzystywane są między innymi elementy modelowania zachowania, odgrywania ról, informacji zwrotnej, ćwiczeń praktycznych oraz wzmacniania pożądanych sposobów reagowania. W szkoleniach dotyczących TUS spotyka się również odwołania do teorii uczenia się społecznego i modelu kształtowania umiejętności Arnolda Goldsteina.
Dla kogo jest tus?
Zajęcia tus mogą być przeznaczone dla bardzo różnych grup uczestników. Nie są one zarezerwowane wyłącznie dla dzieci posiadających konkretną diagnozę.
TUS może być rozważany wtedy, gdy dziecko ma trudności w codziennych sytuacjach społecznych, na przykład:
- nie wie, jak rozpocząć kontakt z innymi dziećmi,
- często wchodzi w konflikty,
- bardzo silnie reaguje na przegraną,
- trudno mu zaakceptować zmianę zasad,
- ma problem z czekaniem na swoją kolej,
- nie potrafi odmówić lub obronić swoich granic,
- ma trudność z rozpoznawaniem emocji innych osób,
- nie wie, jak poprosić o pomoc,
- bardzo szybko wycofuje się z kontaktów społecznych,
- nie rozumie niektórych niepisanych zasad funkcjonowania w grupie,
- ma problem ze współpracą,
- reaguje impulsywnie,
- doświadcza trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji.
Zajęcia TUS są wykorzystywane między innymi w pracy z osobami w spektrum autyzmu, z ADHD oraz z różnymi trudnościami społecznymi czy emocjonalnymi. W praktyce prowadzi się je zarówno dla osób neurotypowych, jak i neuroróżnorodnych.
Sama diagnoza nie powinna jednak automatycznie oznaczać, że dana osoba potrzebuje TUS. Istotniejsze jest określenie konkretnych obszarów funkcjonowania, które wymagają wsparcia.
tus dla dzieci
Najczęściej wyszukiwanym wariantem zajęć jest tus dla dzieci. Wynika to między innymi z faktu, że okres przedszkolny i szkolny wiąże się z intensywnym rozwojem kompetencji społecznych.
Dziecko każdego dnia mierzy się z wieloma sytuacjami wymagającymi komunikacji i współpracy. Musi funkcjonować w grupie, przestrzegać zasad, radzić sobie z odmową, przegraną czy zmianą planów.
Dla części dzieci takie doświadczenia są intuicyjne. Dla innych stają się źródłem silnego napięcia.
Podczas TUS dla dzieci często wykorzystuje się:
Gry i zabawy
Dobrze dobrana gra może uczyć czekania na swoją kolej, przestrzegania zasad, radzenia sobie z przegraną czy współpracy.
Najważniejszy jest jednak nie sam udział w grze, ale to, jakie zachowania są podczas niej ćwiczone i w jaki sposób zostają później omówione.
Scenki społeczne
Odgrywanie ról pozwala przećwiczyć sytuacje, które występują w życiu codziennym.
Może to być na przykład:
- poproszenie kolegi o pożyczenie przedmiotu,
- powiedzenie „nie”,
- wejście do zabawy,
- poradzenie sobie z odmową,
- rozwiązanie konfliktu,
- poproszenie nauczyciela o pomoc,
- przeproszenie,
- reakcja na czyjąś krytykę.
Scenka może zostać powtórzona kilka razy, tak aby uczestnik miał możliwość wypróbowania różnych sposobów zachowania.
Rozmowy o emocjach
Ważnym elementem TUS może być nauka rozpoznawania własnych emocji i sygnałów pojawiających się w ciele.
Dziecko może uczyć się zauważać, że przed wybuchem złości pojawia się napięcie mięśni, przyspieszone bicie serca czy chęć krzyku.
Samo nazwanie emocji nie rozwiązuje problemu, ale zwiększa szansę na wcześniejsze zauważenie reakcji i zastosowanie poznanej strategii.
Ćwiczenia komunikacyjne
Podczas zajęć można ćwiczyć między innymi:
- utrzymywanie rozmowy,
- zadawanie pytań,
- słuchanie,
- komunikowanie potrzeb,
- proszenie o przerwę,
- wyrażanie własnego zdania,
- przyjmowanie odmiennej opinii.
tus dla dzieci w spektrum autyzmu
TUS jest często wykorzystywany jako jedna z form wsparcia dzieci i młodzieży w spektrum autyzmu.
W takiej sytuacji zajęcia powinny uwzględniać indywidualny profil uczestnika. Jedna osoba może mieć trudność głównie z rozpoczynaniem rozmowy, inna z rozumieniem niejednoznacznych komunikatów, a jeszcze inna z regulowaniem emocji w grupie.
Dlatego określenie „tus dla dzieci z autyzmem” nie oznacza jednego, uniwersalnego programu.
Zajęcia mogą koncentrować się na:
- komunikacji społecznej,
- rozumieniu sytuacji społecznych,
- rozpoznawaniu emocji,
- nawiązywaniu relacji,
- współpracy,
- elastyczności,
- rozwiązywaniu nieporozumień,
- komunikowaniu potrzeb,
- radzeniu sobie w sytuacjach nowych,
- rozpoznawaniu granic swoich i innych osób.
Współczesne podejście do pracy z osobami neuroróżnorodnymi powinno zwracać uwagę nie tylko na dostosowanie zachowania do oczekiwań otoczenia. Ważne jest również rozwijanie umiejętności komunikowania własnych potrzeb, dbania o granice i rozpoznawania sytuacji przeciążających.
Celem nie powinno być stworzenie zachowania wyglądającego „bardziej normalnie”, lecz poprawa rzeczywistego funkcjonowania i komfortu danej osoby.
tus a ADHD
Z zajęć tus mogą korzystać również dzieci i młodzież z ADHD, szczególnie jeśli występują u nich trudności związane z impulsywnością, regulacją emocji lub funkcjonowaniem w grupie.
Dziecko może doskonale wiedzieć, że powinno poczekać na swoją kolej, ale mieć problem z zahamowaniem natychmiastowej reakcji.
Podobnie może być z konfliktem. Uczestnik zna właściwy sposób rozwiązania sytuacji, ale pod wpływem emocji reaguje zanim zdąży wykorzystać posiadaną wiedzę.
TUS może wtedy obejmować ćwiczenie takich elementów jak:
- zatrzymanie się przed reakcją,
- rozpoznawanie narastającego pobudzenia,
- proszenie o przerwę,
- rozwiązywanie konfliktów,
- naprawianie relacji po impulsywnej reakcji,
- słuchanie rozmówcy,
- czekanie na swoją kolej,
- akceptowanie zmiany.
ADHD znajduje się wśród trudności uwzględnianych w programach przygotowujących specjalistów do prowadzenia TUS.
Jednocześnie TUS nie jest leczeniem ADHD i nie zastępuje pełnej diagnostyki ani innych metod wsparcia zaleconych w konkretnym przypadku.
tus dla młodzieży
Trening Umiejętności Społecznych może wyglądać inaczej u nastolatków niż u małych dzieci.
Proste zabawy zastępowane są wtedy bardziej realistycznymi sytuacjami dotyczącymi relacji rówieśniczych, szkoły, internetu czy pierwszych bardziej złożonych relacji interpersonalnych.
TUS dla młodzieży może dotyczyć między innymi:
- rozpoczynania i utrzymywania znajomości,
- komunikacji w grupie,
- rozwiązywania konfliktów,
- radzenia sobie z presją rówieśniczą,
- stawiania granic,
- odmawiania,
- interpretowania intencji innych osób,
- reagowania na krytykę,
- wyrażania niezadowolenia,
- komunikacji internetowej,
- radzenia sobie z odrzuceniem,
- współpracy,
- funkcjonowania w nowych grupach.
W przypadku młodzieży szczególnie istotne jest unikanie infantylizacji. Ćwiczenia muszą być dopasowane do wieku uczestników i sytuacji, które rzeczywiście pojawiają się w ich życiu.
Czy istnieje tus dla dorosłych?
Tak. Choć tus jest najbardziej kojarzony z zajęciami dla dzieci, Trening Umiejętności Społecznych może być prowadzony również z osobami dorosłymi.
Programy szkoleniowe dla trenerów TUS uwzględniają pracę zarówno z dziećmi i młodzieżą, jak również dorosłymi.
U osób dorosłych przedmiotem pracy mogą być sytuacje związane z:
- komunikacją w pracy,
- rozpoczynaniem rozmowy,
- utrzymywaniem relacji,
- asertywnością,
- interpretacją sytuacji społecznych,
- stawianiem granic,
- rozwiązywaniem konfliktów,
- komunikowaniem własnych potrzeb,
- funkcjonowaniem w grupie,
- reagowaniem na krytykę,
- współpracą.
Forma zajęć jest oczywiście inna niż podczas tus dla dzieci. Zamiast typowych dziecięcych zabaw mogą pojawić się realistyczne scenki, analiza konkretnych sytuacji, rozmowa oraz ćwiczenia zachowań przydatnych w życiu prywatnym lub zawodowym.
Jak wyglądają zajęcia tus?
Nie ma jednego obowiązującego scenariusza każdych zajęć. Często jednak spotkanie ma stosunkowo przewidywalną strukturę.
Stałość może mieć szczególne znaczenie dla uczestników, którzy lepiej funkcjonują wtedy, gdy wiedzą, czego mogą spodziewać się w kolejnych etapach spotkania.
Przykładowe zajęcia mogą wyglądać następująco:
Powitanie i rozpoczęcie spotkania
Na początku prowadzący przypomina zasady i przedstawia temat.
Może również pojawić się krótka rundka, podczas której uczestnicy określają swój aktualny nastrój.
Przypomnienie poprzedniego spotkania
Grupa wraca do umiejętności ćwiczonej wcześniej.
Jeżeli zadaniem było wypróbowanie jej poza zajęciami, uczestnicy mogą opowiedzieć o swoich doświadczeniach.
Wprowadzenie nowej umiejętności
Prowadzący przedstawia konkretną sytuację.
Tematem może być na przykład „Jak poprosić o pomoc?”.
Uczestnicy wspólnie zastanawiają się, dlaczego czasami jest to trudne i jakie sposoby komunikowania się mogą być skuteczne.
Modelowanie
Prowadzący może zaprezentować konkretny sposób zachowania.
Uczestnicy obserwują sytuację i zastanawiają się, które elementy były pomocne.
Ćwiczenie
Następnie dzieci lub dorośli sami odgrywają scenki.
Jedna osoba może wcielić się w uczestnika proszącego o pomoc, a druga w osobę, do której kierowana jest prośba.
Informacja zwrotna
Po wykonaniu ćwiczenia omawia się jego przebieg.
Dobrze prowadzona informacja zwrotna nie powinna sprowadzać się do stwierdzenia „dobrze” albo „źle”.
Znacznie bardziej użyteczne jest wskazanie konkretnego zachowania, na przykład:
„Powiedziałeś jasno, czego potrzebujesz i dałeś drugiej osobie czas na odpowiedź”.
Podsumowanie
Na zakończenie grupa przypomina sobie ćwiczoną umiejętność i zastanawia się, gdzie można zastosować ją w codziennym życiu.
W programach przygotowania trenerów TUS szczególną uwagę zwraca się na planowanie zajęć, dobór metod do potrzeb grupy oraz późniejszą ewaluację efektów.
Czego uczy tus?
Zakres treningu może być bardzo szeroki. W praktyce najczęściej obejmuje kilka podstawowych kategorii kompetencji.
tus a komunikacja
Jednym z najważniejszych obszarów jest komunikacja.
Uczestnik może ćwiczyć między innymi:
- jak rozpocząć rozmowę,
- jak podtrzymywać rozmowę,
- jak zakończyć rozmowę,
- jak zadać pytanie,
- jak odpowiedzieć na pytanie,
- jak zakomunikować niezrozumienie,
- jak poprosić o wyjaśnienie,
- jak wyrazić własne zdanie.
Nie zawsze celem będzie zwiększenie liczby kontaktów społecznych. Dla części osób ważniejsze może być nauczenie się bardziej skutecznego komunikowania w sytuacjach, które już występują w ich codziennym życiu.
tus a emocje
Kompetencje społeczne i emocjonalne są silnie powiązane.
Jeżeli dziecko nie potrafi zauważyć, że jego frustracja szybko narasta, może mieć problem z zatrzymaniem zachowania prowadzącego do konfliktu.
Dlatego podczas tus często pracuje się nad:
- rozpoznawaniem emocji,
- nazywaniem emocji,
- zauważaniem sygnałów z ciała,
- rozpoznawaniem natężenia emocji,
- komunikowaniem emocji,
- stosowaniem strategii regulacyjnych.
Ważne jest przy tym, aby nie dzielić emocji na „dobre” i „złe”.
Złość sama w sobie nie jest niewłaściwa. Problemem może być natomiast sposób zachowania pod jej wpływem.
tus a współpraca
Grupowa forma zajęć tworzy możliwość ćwiczenia współdziałania.
Uczestnicy mogą wspólnie realizować zadanie, negocjować rozwiązanie czy podejmować decyzję.
Dzięki temu ćwiczą między innymi:
- dzielenie się zadaniami,
- uwzględnianie zdania innych,
- komunikowanie swoich pomysłów,
- proszenie o pomoc,
- oferowanie pomocy,
- dochodzenie do kompromisu.
tus a rozwiązywanie konfliktów
Konflikt jest naturalnym elementem relacji społecznych.
Celem TUS nie musi więc być całkowite unikanie konfliktów, lecz nauczenie uczestnika, co może zrobić, kiedy taki konflikt już się pojawi.
Ćwiczenia mogą dotyczyć:
- rozpoznania problemu,
- powiedzenia o swoich potrzebach,
- wysłuchania drugiej osoby,
- poszukiwania różnych rozwiązań,
- negocjowania,
- wycofania się z eskalującej sytuacji,
- naprawienia relacji po konflikcie.
tus a asertywność
TUS może obejmować również elementy asertywności.
Dotyczy to nie tylko mówienia „nie”.
Asertywna komunikacja obejmuje także umiejętność:
- poproszenia o coś,
- wyrażenia niezadowolenia,
- wskazania własnych granic,
- zareagowania na naruszenie granicy,
- wyrażenia odmiennego zdania,
- poproszenia o przerwę.
Dla osób mających trudności społeczne bardzo ważne jest uczenie nie tylko dostosowywania się do grupy, lecz także ochrony własnych granic.
Jak powinna wyglądać grupa tus?
Dobór grupy ma duże znaczenie dla jakości treningu.
Nie wystarczy połączyć kilku dzieci tylko dlatego, że są w podobnym wieku.
Pod uwagę mogą być brane między innymi:
- wiek,
- poziom komunikacji,
- poziom rozwoju społecznego,
- rodzaj trudności,
- cele treningu,
- sposób funkcjonowania w grupie,
- potrzeby sensoryczne,
- zdolność udziału w określonej formie zajęć.
Jeżeli różnice pomiędzy uczestnikami są bardzo duże, prowadzenie skutecznego treningu może być znacznie trudniejsze.
Program szkolenia trenerów TUS wymienia dobór uczestników do grupy z uwzględnieniem ich potrzeb i możliwości jako jeden z elementów planowania zajęć.
Ile osób powinno być na tus?
Nie istnieje jedna liczba uczestników odpowiednia dla każdej grupy.
TUS jest jednak często prowadzony w stosunkowo niewielkich grupach, ponieważ każdy uczestnik powinien mieć możliwość aktywnego udziału w ćwiczeniach.
Zbyt duża grupa może sprawić, że niektóre osoby będą miały niewiele okazji do praktycznego ćwiczenia.
Z kolei bardzo mała grupa ogranicza liczbę możliwych interakcji.
Dlatego wielkość grupy powinna być dostosowana do wieku, celów treningu oraz potrzeb uczestników.
Jak długo trwa tus?
Długość pojedynczych zajęć oraz całego cyklu zależy od placówki i programu.
Nie należy traktować TUS jako jednorazowego warsztatu, po którym dana umiejętność natychmiast stanie się automatyczna.
Nauka kompetencji społecznych wymaga zwykle:
- poznania zachowania,
- zrozumienia jego znaczenia,
- obserwacji przykładu,
- przećwiczenia,
- otrzymania informacji zwrotnej,
- powtórzenia,
- wykorzystania umiejętności w codziennym środowisku.
Szczególnie ważny jest ostatni element.
Dziecko może świetnie wykonać zadanie podczas zajęć, ale nadal nie wykorzystywać poznanej umiejętności w szkole lub domu.
Czym jest generalizacja w tus?
Jednym z najważniejszych pojęć związanych z treningiem jest generalizacja, czyli przenoszenie poznanej umiejętności z zajęć do codziennego życia.
Wyobraźmy sobie dziecko, które podczas tus bez problemu potrafi powiedzieć:
„Czy mogę się z wami pobawić?”.
Jeżeli jednak na szkolnej przerwie nigdy nie wykorzystuje tego sposobu komunikacji, umiejętność nie została jeszcze w pełni przeniesiona do naturalnego środowiska.
Dlatego dobre zajęcia tus powinny uwzględniać nie tylko samo ćwiczenie, lecz również sposoby wykorzystania danej kompetencji poza salą.
Znaczenie generalizacji oraz współpracy z rodzicami jest uwzględniane również w programach przygotowujących specjalistów do prowadzenia TUS.
Rola rodziców w tus
Rodzic nie musi prowadzić zajęć terapeutycznych w domu.
Może jednak wspierać dziecko w zauważaniu sytuacji, w których przydaje się aktualnie ćwiczona umiejętność.
Jeżeli podczas tus dziecko uczy się proszenia o pomoc, rodzic może zwracać uwagę na naturalne okazje do wykorzystania tej kompetencji.
Ważne, aby nie zamieniać codziennego życia w nieustanne sprawdzanie dziecka.
Znacznie skuteczniejsze może być spokojne zauważanie sukcesów:
„Widzę, że powiedziałeś koledze, że potrzebujesz chwili przerwy. To było bardzo jasne”.
Taki komunikat odnosi się do konkretnego zachowania, więc dziecko wie, co dokładnie zrobiło skutecznie.
Czy tus jest terapią?
Określenie TUS bywa stosowane bardzo szeroko. W zależności od miejsca zajęcia mogą mieć charakter terapeutyczny, psychoedukacyjny, rozwojowy lub wspierający.
Sam udział w TUS nie powinien być jednak automatycznie utożsamiany z psychoterapią.
Trening koncentruje się przede wszystkim na rozwijaniu konkretnych umiejętności społecznych i emocjonalnych.
Jeżeli u dziecka występują również silne objawy lękowe, depresyjne, traumatyczne czy inne problemy psychiczne, może być potrzebna dodatkowa diagnostyka lub inna forma pomocy.
TUS może wtedy stanowić jeden z elementów szerszego wsparcia.
tus a terapia indywidualna
TUS i spotkania indywidualne mają inne zalety.
Podczas pracy indywidualnej specjalista może bardzo dokładnie skoncentrować się na problemach jednej osoby.
Grupa daje natomiast coś, czego trudno w pełni odtworzyć podczas spotkania jeden na jeden: naturalne interakcje pomiędzy uczestnikami.
To właśnie w grupie pojawia się konieczność:
- czekania,
- negocjowania,
- reagowania na odmienne zdanie,
- dzielenia uwagi,
- współpracy,
- reagowania na zachowania innych osób.
Dlatego grupowa forma TUS może być szczególnie wartościowa, jeżeli celem jest praktyczne ćwiczenie kompetencji społecznych.
Nie oznacza to jednak, że zawsze będzie najlepszym wyborem.
Kiedy tus może nie być odpowiednią formą wsparcia?
Nie każde dziecko w danym momencie skorzysta z grupowych zajęć.
Przed rozpoczęciem TUS warto ustalić, z czego wynikają obserwowane trudności.
Przykładowo dziecko może unikać rówieśników nie dlatego, że nie umie się komunikować, lecz dlatego, że doświadcza bardzo silnego lęku.
Inne dziecko może znać zasady społeczne, ale w praktyce nie być w stanie wykorzystać ich z powodu bardzo dużej impulsywności lub przeciążenia sensorycznego.
Jeszcze inne może mieć konkretne umiejętności, ale znajdować się w środowisku, w którym jest odrzucane lub doświadczyło przemocy rówieśniczej.
W takim przypadku przedstawianie problemu wyłącznie jako braku kompetencji społecznych dziecka byłoby dużym uproszczeniem.
Dlatego przed rozpoczęciem treningu ważne jest określenie:
- co dokładnie sprawia trudność,
- w jakich sytuacjach problem występuje,
- czy dana umiejętność rzeczywiście nie jest opanowana,
- czy problemem jest raczej wykorzystanie posiadanej umiejętności,
- jakie czynniki środowiskowe wpływają na zachowanie.
Jak wybrać dobre zajęcia tus?
Rodzic poszukujący TUS może spotkać się z bardzo różnymi ofertami.
Warto więc przed zapisaniem dziecka zapytać o kilka kwestii.
Jak dobierana jest grupa?
Sam podobny wiek uczestników nie musi wystarczać.
Warto dowiedzieć się, czy przed przyjęciem do grupy prowadzący rozmawia z rodzicami i poznaje potrzeby dziecka.
Jak ustalane są cele?
Dobre zajęcia powinny mieć konkretny cel.
„Poprawa umiejętności społecznych” jest bardzo ogólnym określeniem.
Znacznie bardziej praktyczne cele to na przykład:
- nauka proszenia o pomoc,
- rozwijanie umiejętności rozpoczynania rozmowy,
- nauka reagowania na przegraną,
- ćwiczenie rozwiązywania konfliktów.
Jak wygląda informacja dla rodziców?
Jeżeli rodzic wie, nad czym aktualnie pracuje grupa, łatwiej wspierać wykorzystywanie tej umiejętności w domu.
Czy postępy są monitorowane?
Warto wiedzieć, w jaki sposób prowadzący ocenia, czy uczestnik rzeczywiście rozwija daną kompetencję.
Czy program jest indywidualizowany?
Gotowe scenariusze mogą być przydatnym narzędziem, ale nie powinny zastępować obserwacji potrzeb konkretnej grupy.
Jak rozpoznać dobrze prowadzone tus?
Dobre zajęcia tus powinny być czymś więcej niż serią przypadkowych zabaw.
Można oczekiwać, że:
- każde spotkanie ma określony cel,
- ćwiczenia są dopasowane do uczestników,
- prowadzący potrafi wyjaśnić, czego aktualnie uczy się grupa,
- uczestnicy mają wiele okazji do praktycznego ćwiczenia,
- zachowanie jest omawiane w konkretny sposób,
- nie wymaga się od wszystkich identycznego stylu komunikowania,
- uczestnicy mogą komunikować dyskomfort i potrzebę przerwy,
- zajęcia są prowadzone w bezpiecznej atmosferze,
- postępy są analizowane,
- ćwiczone umiejętności są odnoszone do realnego życia.
Ważnym elementem kompetencji osoby prowadzącej jest także umiejętność rozpoznania, kiedy konkretne zachowanie nie wynika z braku umiejętności społecznych.
Czego tus nie powinien uczyć?
TUS nie powinien sprowadzać się do bezwarunkowego podporządkowania uczestnika oczekiwaniom innych osób.
Dziecko powinno rozwijać nie tylko umiejętność współpracy, lecz również:
- odmawiania,
- stawiania granic,
- komunikowania dyskomfortu,
- proszenia o pomoc,
- rozpoznawania niewłaściwego zachowania innych,
- wycofywania się z sytuacji, w której czuje się niebezpiecznie.
Nie każda odmowa kontaktu jest więc problemem społecznym.
Nie każda potrzeba samotności wymaga zmiany.
Nie każdy brak kontaktu wzrokowego oznacza brak zainteresowania rozmówcą.
Dobrze prowadzony trening powinien rozwijać skuteczną komunikację, a nie tworzyć jeden „poprawny” sposób bycia.
tus a kompetencje społeczne – dlaczego samo tłumaczenie nie wystarcza?
Jedną z najważniejszych cech TUS jest nacisk na praktykę.
Można przeczytać dziecku dziesięć razy, że podczas rozmowy warto dać drugiej osobie możliwość wypowiedzi. Nie oznacza to jeszcze, że będzie ono potrafiło zrobić to podczas emocjonującej dyskusji z kolegą.
Umiejętności społeczne przypominają pod tym względem wiele innych kompetencji.
Samo przeczytanie instrukcji jazdy na rowerze nie wystarczy, aby nauczyć się jeździć.
Potrzebne są:
- próby,
- błędy,
- korekta,
- kolejne próby,
- doświadczenie.
Dlatego trening powinien stwarzać możliwość aktywnego udziału.
Jakie efekty może dać tus?
Efekty zależą od początkowych potrzeb uczestnika, jakości zajęć, czasu trwania treningu oraz możliwości wykorzystania nowych umiejętności poza zajęciami.
Zmiana nie zawsze oznacza spektakularną transformację.
Czasami bardzo istotnym postępem będzie to, że dziecko:
- po raz pierwszy samo poprosi o pomoc,
- zamiast uderzyć odejdzie na chwilę z konfliktowej sytuacji,
- powie koledze, że nie chce danej zabawy,
- zapyta, czy może dołączyć do grupy,
- poinformuje nauczyciela, że czegoś nie rozumie,
- rozpozna, że zaczyna się złościć,
- zaakceptuje przegraną bez gwałtownej reakcji.
W przypadku kompetencji społecznych takie niewielkie zmiany mogą mieć duże znaczenie dla codziennego funkcjonowania.
Po jakim czasie widać efekty tus?
Nie da się wskazać uniwersalnej liczby spotkań, po której powinny pojawić się rezultaty.
Tempo zależy między innymi od:
- rodzaju ćwiczonej kompetencji,
- wieku,
- częstotliwości zajęć,
- stopnia trudności,
- motywacji,
- możliwości generalizacji umiejętności,
- funkcjonowania uczestnika poza grupą.
Niektóre zachowania można opanować stosunkowo szybko, ale ich spontaniczne stosowanie w różnych sytuacjach wymaga znacznie więcej czasu.
Dlatego warto oceniać nie tylko to, czy uczestnik wykonuje zadanie podczas tus, ale również czy korzysta z poznanych strategii w domu, szkole i innych naturalnych środowiskach.
Czy tus pomaga w relacjach z rówieśnikami?
Może pomagać, jeżeli źródłem problemu jest brak konkretnych kompetencji, które da się ćwiczyć.
TUS może na przykład pomóc dziecku, które chce nawiązywać kontakt, ale nie wie, w jaki sposób:
- dołączyć do zabawy,
- rozpocząć rozmowę,
- zaproponować wspólne działanie,
- zareagować na odmowę.
Trzeba jednak pamiętać, że odpowiedzialność za relacje nigdy nie spoczywa wyłącznie na jednym dziecku.
Jeżeli problem wynika z wykluczenia, przemocy lub nieprzyjaznego środowiska, samo uczenie dziecka nowych zachowań nie rozwiąże przyczyny problemu.
Czy na tus potrzebna jest diagnoza?
Nie zawsze.
Trudności społeczne mogą występować zarówno u osób posiadających określoną diagnozę, jak i u osób bez diagnozy.
Istotne jest ustalenie, czy istnieje konkretny obszar kompetencji społecznych lub emocjonalnych, którego rozwijanie może być dla danej osoby przydatne.
W praktyce zajęcia TUS prowadzone są zarówno dla osób neurotypowych, jak i między innymi dla osób w spektrum autyzmu, z ADHD czy innymi trudnościami społecznymi.
Kto prowadzi tus?
Zajęcia mogą prowadzić specjaliści posiadający przygotowanie do pracy z daną grupą oraz znajomość metod Treningu Umiejętności Społecznych.
W praktyce są to między innymi psychologowie, pedagodzy, pedagodzy specjalni, terapeuci oraz inni specjaliści pracujący z dziećmi, młodzieżą lub dorosłymi.
Samo ukończenie krótkiego szkolenia nie powinno jednak zastępować kompetencji potrzebnych do rozumienia funkcjonowania uczestników.
Prowadzący powinien potrafić:
- ustalić cele pracy,
- dopasować ćwiczenia,
- obserwować proces grupowy,
- reagować na konflikty,
- udzielać informacji zwrotnej,
- rozpoznawać granice własnych kompetencji,
- oceniać postępy,
- współpracować z rodzicami lub innymi specjalistami, jeśli jest to potrzebne.
Planowanie, prowadzenie i ewaluacja treningu należą do podstawowych kompetencji wymienianych w programach przygotowujących trenerów TUS.
tus – przykładowe ćwiczenia
Ćwiczenia powinny być dopasowane do konkretnego celu. Można jednak wskazać kilka prostych przykładów pokazujących sposób pracy.
Jak odmówić?
Jedna osoba proponuje drugiej udział w aktywności.
Zadaniem uczestnika jest odmówić w jasny, spokojny sposób.
Następnie ćwiczenie można powtórzyć przy różnych reakcjach drugiej strony.
Co mogę zrobić, kiedy przegrywam?
Grupa gra w krótką grę.
Po zakończeniu omawiane są emocje pojawiające się przy wygranej i przegranej oraz sposoby reagowania.
Jak poprosić o pomoc?
Uczestnicy wymieniają sytuacje, w których mogą potrzebować pomocy.
Następnie odgrywają krótkie scenki dotyczące domu, szkoły i relacji rówieśniczych.
Jak wejść do grupy?
Dwie osoby prowadzą rozmowę lub wspólnie wykonują zadanie.
Trzecia ma spróbować do nich dołączyć.
Później grupa analizuje różne sposoby rozpoczęcia kontaktu.
tus w szkole
Trening Umiejętności Społecznych może być prowadzony również w środowisku edukacyjnym.
Szkoła jest miejscem, w którym codziennie pojawia się wiele naturalnych sytuacji społecznych:
- praca w grupie,
- przerwa,
- wspólna zabawa,
- konflikt,
- rywalizacja,
- rozmowa z nauczycielem,
- konieczność poproszenia o pomoc,
- odmienne zdania.
Z jednej strony oznacza to wiele potencjalnych trudności. Z drugiej daje ogromną liczbę okazji do ćwiczenia poznanych zachowań.
Właśnie dlatego współpraca pomiędzy prowadzącym TUS, rodziną i szkołą może być szczególnie przydatna, jeżeli wszyscy wiedzą, jaka kompetencja jest aktualnie rozwijana.
Najczęstsze pytania o tus
Co to znaczy tus?
tus oznacza Trening Umiejętności Społecznych. Są to zajęcia rozwijające między innymi komunikację, rozpoznawanie emocji, współpracę, asertywność oraz umiejętność funkcjonowania w różnych sytuacjach społecznych.
Dla kogo przeznaczony jest tus?
TUS może być prowadzony dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Korzystają z niego między innymi osoby mające trudności z komunikacją, relacjami, regulacją emocji, współpracą lub rozumieniem sytuacji społecznych.
Czy tus jest tylko dla dzieci z autyzmem?
Nie. TUS jest często wykorzystywany w pracy z osobami w spektrum autyzmu, ale może być przeznaczony również dla osób z ADHD, osób neurotypowych oraz innych uczestników mających trudności w funkcjonowaniu społecznym.
Czy tus jest dla dzieci z ADHD?
Może być przydatny, jeżeli u dziecka z ADHD występują trudności w obszarze relacji, komunikacji, impulsywnego reagowania czy regulacji emocji. Zakres zajęć powinien jednak odpowiadać jego indywidualnym potrzebom.
Czy dorośli mogą chodzić na tus?
Tak. TUS może być prowadzony również dla osób dorosłych. Program jest wtedy dostosowany do sytuacji społecznych typowych dla życia dorosłego.
Ile trwa tus?
Nie istnieje jeden obowiązujący czas trwania treningu. Długość pojedynczych zajęć i całego cyklu zależy od wieku uczestników, programu oraz organizatora.
Czy rodzic uczestniczy w tus?
Zazwyczaj dziecko bierze udział w zajęciach samodzielnie, ale sposób współpracy z rodzicami zależy od organizatora. Przekazywanie informacji o aktualnie rozwijanych umiejętnościach może pomagać w przenoszeniu ich do codziennego życia.
Czy tus może poprawić pewność siebie?
TUS nie jest treningiem „pewności siebie” w ścisłym znaczeniu. Opanowanie konkretnych zachowań społecznych może jednak sprawić, że część sytuacji staje się bardziej przewidywalna i łatwiejsza, co u niektórych osób przekłada się na większą swobodę w kontaktach.
tus – podsumowanie
tus, czyli Trening Umiejętności Społecznych, jest formą pracy skoncentrowaną na rozwijaniu praktycznych kompetencji potrzebnych w relacjach z innymi ludźmi. Może obejmować między innymi komunikację, współpracę, rozpoznawanie i regulowanie emocji, asertywność, rozwiązywanie konfliktów oraz reagowanie w różnych sytuacjach społecznych.
Największą wartością TUS jest możliwość ćwiczenia zachowań zamiast ograniczania się do teoretycznego omawiania zasad.
Uczestnik może zobaczyć przykład, sam wypróbować określony sposób reagowania, otrzymać informację zwrotną i powtórzyć ćwiczenie. Kolejnym krokiem jest przeniesienie poznanej umiejętności do szkoły, domu, pracy lub innych codziennych sytuacji.
TUS jest często wykorzystywany w pracy z dziećmi i młodzieżą w spektrum autyzmu oraz z ADHD, ale nie jest przeznaczony wyłącznie dla osób posiadających diagnozę. Z zajęć mogą korzystać również dzieci, młodzież i dorośli, którzy z różnych powodów potrzebują wsparcia w określonych obszarach funkcjonowania społecznego.
Kluczowe znaczenie ma odpowiednie dopasowanie grupy, ustalenie konkretnych celów oraz dobór ćwiczeń wynikających z rzeczywistych potrzeb uczestników. Trening nie powinien uczyć mechanicznego dopasowania się do otoczenia. Powinien natomiast zwiększać repertuar dostępnych zachowań: od współpracy i nawiązywania kontaktu aż po odmawianie, stawianie granic czy proszenie o pomoc.
Dobrze prowadzony tus nie odpowiada więc na pytanie „jak sprawić, żeby dziecko zawsze zachowywało się właściwie?”. Jego istotą jest nauczenie uczestnika rozpoznawania sytuacji i wybierania takich sposobów reagowania, które pomagają mu skuteczniej komunikować się, budować relacje i funkcjonować w codziennym życiu.
O autorze
