Ogórecznik – właściwości, zastosowanie, olej i uprawa
Ogórecznik – co to za roślina?
Ogórecznik to roślina, która zwraca uwagę przede wszystkim intensywnie niebieskimi, gwiazdkowatymi kwiatami, ale jej znaczenie zdecydowanie wykracza poza funkcję dekoracyjną. Ogórecznik lekarski, czyli Borago officinalis, od wieków wykorzystywany jest jako roślina kulinarna i zielarska, a współcześnie szczególne zainteresowanie budzi również olej pozyskiwany z jego nasion.
Ogórecznik należy do rodziny ogórecznikowatych – Boraginaceae. Jest rośliną jednoroczną, łatwą w uprawie i chętnie samosiewną. W sprzyjających warunkach może osiągać około 50–70 cm wysokości. Charakterystyczne są szorstkie, owłosione liście i łodygi oraz niebieskie kwiaty o pięciu płatkach.
Roślina pochodzi najprawdopodobniej z rejonu Morza Śródziemnego, ale obecnie jest uprawiana i spotykana także w innych częściach Europy. W Polsce może być traktowana zarówno jako roślina użytkowa, jak i ozdobna.
Jej popularność wynika z kilku powodów. Ogórecznik:
- może być uprawiany w ogrodzie jako roślina jadalna i ozdobna,
- przyciąga owady zapylające,
- ma jadalne kwiaty o delikatnym, świeżym aromacie,
- jest surowcem do produkcji oleju bogatego w kwas gamma-linolenowy,
- zawiera związki roślinne o potencjalnej aktywności biologicznej,
- od dawna obecny jest w tradycyjnym zielarstwie.
Warto jednak już na początku rozróżnić dwie kwestie: zastosowanie świeżych części rośliny oraz stosowanie oczyszczonego oleju z nasion ogórecznika nie są tym samym. Ma to znaczenie szczególnie w kontekście bezpieczeństwa.
Jak wygląda ogórecznik?
Ogórecznik jest stosunkowo łatwy do rozpoznania. Tworzy wzniesione, rozgałęzione pędy pokryte sztywnymi włoskami. Liście są zielone, dość duże, jajowate lub podłużne, również wyraźnie owłosione.
Najbardziej charakterystycznym elementem rośliny są jednak kwiaty. Najczęściej mają kolor intensywnie błękitny lub niebieskofioletowy i kształtem przypominają pięcioramienną gwiazdę. W centralnej części kwiatu widoczne są ciemniejsze pręciki.
Istnieją także odmiany o białych kwiatach, takie jak Borago officinalis ‘Alba’.
Ogórecznik kwitnie latem, a jeśli pozwolimy mu wytworzyć nasiona, bardzo łatwo rozsiewa się sam. Z tego względu jedna roślina posadzona w ogrodzie może w kolejnych sezonach dać liczne samosiewy.
Dlaczego ogórecznik nazywany jest ogórecznikiem?
Nazwa rośliny nie jest przypadkowa. Zarówno liście, jak i szczególnie kwiaty mogą mieć subtelny, świeży aromat kojarzący się z ogórkiem.
To właśnie dlatego świeże kwiaty ogórecznika były tradycyjnie dodawane do chłodnych napojów, sałatek i letnich potraw.
Royal Horticultural Society opisuje kwiaty ogórecznika jako jadalne i zwraca uwagę na ich charakterystyczny ogórkowy smak.
Nie oznacza to jednak, że każda część rośliny powinna być spożywana regularnie lub w dużych ilościach. W przypadku ogórecznika istotnym zagadnieniem są alkaloidy pirolizydynowe, o których szerzej będzie mowa w dalszej części artykułu.
Ogórecznik – skład chemiczny
Ogórecznik zawiera wiele grup substancji biologicznie czynnych. Ich ilość różni się w zależności od tego, czy analizowane są kwiaty, liście, korzenie czy nasiona.
W badaniach dotyczących Borago officinalis identyfikowano między innymi:
- związki fenolowe,
- kwasy fenolowe,
- flawonoidy,
- antocyjany,
- terpeny,
- kwasy tłuszczowe,
- alkaloidy.
Właśnie zróżnicowany skład chemiczny sprawił, że ogórecznik od lat jest przedmiotem badań farmakologicznych. Trzeba jednak odróżnić działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych od działania potwierdzonego klinicznie u człowieka. W przypadku wielu potencjalnych właściwości ogórecznika dowody pochodzą głównie z badań in vitro lub badań na zwierzętach.
Największe zainteresowanie współczesnej dietetyki i suplementacji wzbudza natomiast olej z nasion ogórecznika, będący wyjątkowo bogatym źródłem kwasu gamma-linolenowego.
Ogórecznik a kwas GLA
Jedną z najważniejszych substancji kojarzonych z ogórecznikiem jest kwas gamma-linolenowy – GLA.
GLA należy do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-6. W organizmie może powstawać z kwasu linolowego w reakcji zależnej między innymi od enzymu delta-6-desaturazy.
Kolejnym etapem przemian metabolicznych GLA jest powstawanie kwasu dihomo-gamma-linolenowego, czyli DGLA.
To właśnie metabolizm GLA i DGLA odpowiada za dużą część zainteresowania olejem z ogórecznika w kontekście procesów zapalnych i funkcjonowania skóry.
Ile GLA zawiera olej z ogórecznika?
Olej z nasion ogórecznika należy do najbogatszych naturalnych źródeł GLA.
W zależności od odmiany rośliny, warunków uprawy oraz sposobu ekstrakcji udział kwasu gamma-linolenowego w oleju może być różny. W badaniach i opracowaniach naukowych spotyka się wartości przekraczające 20% całkowitej zawartości kwasów tłuszczowych, a niektóre analizy wskazują nawet zakres około 26–38%.
To znacznie więcej niż w popularnym oleju z wiesiołka, dlatego właśnie preparaty z ogórecznika mogą dostarczać stosunkowo dużą ilość GLA w niewielkiej objętości oleju.
Olej z ogórecznika – właściwości
Olej z ogórecznika pozyskiwany jest przede wszystkim z nasion Borago officinalis. Jego skład jest zupełnie inny niż skład naparu przygotowanego z liści lub kwiatów.
Olej zawiera przede wszystkim kwasy tłuszczowe, między innymi:
- kwas linolowy,
- kwas gamma-linolenowy,
- kwas oleinowy,
- kwas palmitynowy,
- kwas stearynowy.
Ze względu na dużą zawartość GLA olej z ogórecznika wykorzystywany jest zarówno w suplementach diety, jak i kosmetykach.
Nie należy jednak traktować go jako leku na wszystkie choroby zapalne. Wyniki badań klinicznych zależą od konkretnego schorzenia i w wielu przypadkach są niejednoznaczne.
Ogórecznik a działanie przeciwzapalne
W internecie często można przeczytać, że ogórecznik „działa przeciwzapalnie”. Takie stwierdzenie wymaga doprecyzowania.
Najbardziej racjonalny mechanizm dotyczy GLA i jego metabolizmu do DGLA.
W jednym z badań, w którym uczestnikom podawano olej z nasion ogórecznika dostarczający około 1,1 g GLA dziennie, po 12 tygodniach zaobserwowano zmianę profilu kwasów tłuszczowych komórek oraz zmniejszenie wytwarzania niektórych mediatorów związanych z procesem zapalnym.
Nie oznacza to jednak, że przyjmowanie dowolnej dawki oleju z ogórecznika automatycznie „wyłącza stan zapalny” w organizmie.
Efekt zależy między innymi od:
- dawki GLA,
- czasu stosowania,
- metabolizmu kwasów tłuszczowych,
- podaży innych tłuszczów,
- stanu zdrowia,
- stosowanych leków,
- konkretnego schorzenia.
Dlatego właściwsze jest stwierdzenie, że składniki oleju z ogórecznika mogą wpływać na szlaki związane z regulacją odpowiedzi zapalnej, niż określanie go jako uniwersalnego środka przeciwzapalnego.
Ogórecznik a skóra
Olej z ogórecznika często występuje w kosmetykach do skóry suchej, wrażliwej i wymagającej regeneracji.
Kwasy tłuszczowe stanowią istotny element prawidłowo funkcjonującej bariery naskórkowej. Z tego powodu oleje roślinne zawierające kwas linolowy i GLA są interesującym składnikiem preparatów pielęgnacyjnych.
Olej z ogórecznika może być stosowany jako składnik:
- kremów,
- balsamów,
- olejków do twarzy,
- kosmetyków do skóry suchej,
- preparatów regenerujących,
- emulsji ochronnych.
Nie należy jednak mylić działania pielęgnacyjnego z leczeniem choroby dermatologicznej.
Ogórecznik a atopowe zapalenie skóry
Olej z ogórecznika był badany w przypadku atopowego zapalenia skóry, ponieważ zawiera dużo GLA.
Wyniki badań są jednak niejednoznaczne.
W dużym randomizowanym badaniu obejmującym dzieci i osoby dorosłe stosowanie oleju z ogórecznika przez 12 tygodni nie przyniosło istotnej przewagi nad placebo w głównym ocenianym parametrze.
Inne badanie również nie potwierdziło jednoznacznie skuteczności w całej badanej grupie, chociaż obserwowano pewne korzystne zmiany w części analiz.
Przegląd badań klinicznych dotyczących oleju z ogórecznika w atopowym zapaleniu skóry wykazał bardzo zróżnicowane rezultaty – część badań sugerowała korzyść, inne nie wykazywały istotnego działania.
Dlatego oleju z ogórecznika nie należy traktować jako zamiennika leczenia dermatologicznego.
Ogórecznik a reumatoidalne zapalenie stawów
GLA był również badany w kontekście reumatoidalnego zapalenia stawów.
Mechanizm działania ponownie wiąże się głównie z jego przemianami metabolicznymi oraz wpływem na produkcję mediatorów lipidowych.
W badaniach klinicznych analizowano zarówno olej z ogórecznika, jak i jego połączenia z olejem rybim.
W jednym długotrwałym badaniu osoby z reumatoidalnym zapaleniem stawów otrzymywały olej z ogórecznika, olej rybi lub kombinację obu. We wszystkich grupach obserwowano poprawę części wskaźników aktywności choroby, natomiast połączenie olejów nie okazało się wyraźnie lepsze od stosowania każdego z nich osobno.
Olej z ogórecznika nie powinien jednak zastępować leków modyfikujących przebieg choroby ani leczenia prowadzonego przez reumatologa.
Ogórecznik a układ odpornościowy
Kwasy tłuszczowe są elementem błon komórkowych i uczestniczą w powstawaniu cząsteczek regulujących odpowiedź immunologiczną.
Z tego względu olej z ogórecznika bywa określany jako produkt „wspierający odporność”.
Jest to jednak bardzo szerokie określenie.
Nie ma podstaw, aby twierdzić, że przyjmowanie ogórecznika po prostu „wzmacnia odporność”. Układ immunologiczny nie działa jak pojedynczy mechanizm, który można jednostronnie pobudzić.
Bardziej precyzyjne jest stwierdzenie, że GLA może wpływać na metabolizm lipidów uczestniczących w regulowaniu odpowiedzi zapalnej i immunologicznej.
Ogórecznik a serce i układ krążenia
Ogórecznik bywa również przedstawiany jako roślina wspierająca serce i układ krążenia.
W tradycyjnym zielarstwie stosowano go w bardzo różnych dolegliwościach, natomiast współczesne badania analizowały między innymi potencjalne działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i metaboliczne rośliny. Duża część tych obserwacji pochodzi jednak z badań laboratoryjnych i nie może być automatycznie przenoszona na człowieka.
Dlatego nie należy przedstawiać ogórecznika jako produktu zapobiegającego chorobom serca czy zastępującego leczenie nadciśnienia, miażdżycy lub innych chorób układu krążenia.
Ogórecznik a cholesterol
Olej z ogórecznika dostarcza wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, dlatego czasami pojawia się w materiałach dotyczących cholesterolu i metabolizmu lipidów.
Nie oznacza to jednak, że istnieje dobrze udokumentowane działanie polegające na znaczącym obniżaniu cholesterolu przez suplementację olejem z ogórecznika.
W profilaktyce zaburzeń lipidowych znacznie większe znaczenie mają:
- całokształt diety,
- ilość błonnika,
- rodzaj spożywanych tłuszczów,
- masa ciała,
- aktywność fizyczna,
- palenie tytoniu,
- predyspozycje genetyczne,
- leczenie farmakologiczne, jeśli jest potrzebne.
Olej z ogórecznika może być elementem diety lub suplementacji, ale nie powinien być przedstawiany jako naturalny zamiennik leków obniżających cholesterol.
Ogórecznik a hormony
Wokół ogórecznika powstało sporo przekazów dotyczących hormonów, PMS czy menopauzy.
Najczęściej temat ten wiąże się z GLA, a nie z bezpośrednim działaniem hormonalnym samej rośliny.
GLA uczestniczy w szlakach prowadzących do powstawania lipidowych mediatorów komórkowych. Z tego powodu produkty bogate w GLA były badane między innymi pod kątem dolegliwości związanych z cyklem miesiączkowym.
Nie oznacza to jednak, że ogórecznik „reguluje estrogen”, „podnosi progesteron” albo działa jak fitoestrogen. Tak daleko idące twierdzenia nie są uzasadnione.
W przypadku nasilonych objawów PMS, nieregularnych miesiączek lub objawów menopauzy warto w pierwszej kolejności poszukać przyczyny problemu, zamiast zakładać, że olej z ogórecznika rozwiąże zaburzenia hormonalne.
Ogórecznik a PMS
Suplementy zawierające GLA bywają stosowane przez kobiety doświadczające napięcia przedmiesiączkowego, tkliwości piersi, zmian skórnych lub innych objawów pojawiających się przed miesiączką.
Mechanistycznie zainteresowanie GLA jest zrozumiałe, ponieważ wpływa on na metabolizm prekursorów prostaglandyn.
Dowody kliniczne dotyczące suplementacji GLA w PMS nie są jednak na tyle jednoznaczne, aby ogórecznik można było uznać za standardowe leczenie zespołu napięcia przedmiesiączkowego.
Jeżeli objawy PMS są nasilone, powtarzają się przez większość cykli i utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć konsultację ginekologiczną lub psychiatryczną, szczególnie jeśli podejrzewane jest PMDD.
Ogórecznik a menopauza
W tradycyjnym zastosowaniu Borago officinalis wymieniany był również w kontekście dolegliwości towarzyszących menopauzie. Informacje takie pojawiają się także we współczesnych przeglądach tradycyjnych zastosowań rośliny.
Nie jest to jednak równoznaczne z potwierdzoną skutecznością kliniczną.
Ogórecznik nie powinien być traktowany jako odpowiednik hormonalnej terapii menopauzalnej.
Ogórecznik w kosmetyce
Olej z ogórecznika znalazł szerokie zastosowanie w kosmetyce przede wszystkim ze względu na profil kwasów tłuszczowych.
Można znaleźć go w produktach przeznaczonych do skóry:
- suchej,
- szorstkiej,
- dojrzałej,
- wymagającej regeneracji,
- ze skłonnością do podrażnień,
- z osłabioną barierą hydrolipidową.
Stosowany na skórę olej działa przede wszystkim emoliencyjnie – ogranicza nadmierną utratę wody i zwiększa odczuwalną miękkość skóry.
Olej z ogórecznika na twarz
Olej z ogórecznika można znaleźć jako samodzielny kosmetyk lub element gotowego serum olejowego.
Ze względu na dużą zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych jest jednak stosunkowo podatny na utlenianie. Powinien być przechowywany zgodnie z instrukcją producenta, z dala od światła i wysokiej temperatury.
Po otwarciu warto zwracać uwagę na zmianę zapachu. Jeżeli olej zaczyna pachnieć wyraźnie zjełczałym tłuszczem, nie powinien być dalej stosowany.
Olej z ogórecznika na włosy
Olej z ogórecznika może być również używany w kosmetykach do włosów i skóry głowy.
Najczęściej pełni funkcję emolientu. Może ograniczać uczucie przesuszenia, wygładzać powierzchnię włosów oraz stanowić element olejowania.
Nie ma natomiast mocnych dowodów, że sam olej z ogórecznika pobudza wzrost włosów lub leczy łysienie.
Ogórecznik w kuchni
Najbardziej charakterystycznym kulinarnym elementem ogórecznika są kwiaty.
Mają subtelny, świeży smak kojarzący się z ogórkiem i mogą być używane jako dekoracyjny składnik letnich potraw.
Royal Horticultural Society wymienia kwiaty ogórecznika jako jadalne i wskazuje między innymi ich zastosowanie w sałatkach, deserach i napojach.
Jak można wykorzystać kwiaty ogórecznika?
Kwiaty można wykorzystać między innymi:
- do dekoracji sałatek,
- do dekoracji tortów,
- do deserów,
- do lemoniady,
- do wody smakowej,
- do koktajli,
- do kostek lodu,
- jako element dekoracyjny półmisków,
- po krystalizacji jako dekorację cukierniczą.
Bardzo efektownym sposobem jest umieszczenie pojedynczego kwiatu w foremce do lodu i zalanie go wodą. Po zamrożeniu powstają dekoracyjne kostki lodu nadające się do letnich napojów.
Czy liście ogórecznika są jadalne?
Młode liście były tradycyjnie wykorzystywane kulinarnie, jednak kwestia ich regularnego spożywania jest bardziej problematyczna ze względu na obecność alkaloidów pirolizydynowych.
Współczesne źródła dotyczące bezpieczeństwa wskazują, że części rośliny, w tym liście, mogą zawierać te związki.
Z tego powodu obecnie zdecydowanie większą ostrożność należy zachować przy regularnym spożywaniu liści lub przygotowywaniu skoncentrowanych naparów z ogórecznika.
Ogórecznik do sałatki
Niebieskie kwiaty ogórecznika świetnie wyglądają w sałatkach.
Szczególnie dobrze komponują się wizualnie z:
- pomidorami,
- ogórkiem,
- fetą,
- mozzarellą,
- zielonymi liśćmi,
- owocami,
- jadalnymi kwiatami nasturcji i bratków.
Przy wykorzystywaniu kwiatów należy mieć pewność, że pochodzą z roślin przeznaczonych do spożycia.
Kwiaty kupione w kwiaciarni lub centrum ogrodniczym jako typowo ozdobne mogły być wcześniej opryskiwane środkami ochrony roślin nieprzeznaczonymi do upraw jadalnych.
RHS zaleca wykorzystywanie kwiatów prawidłowo zidentyfikowanych i pochodzących z miejsc, w których nie były narażone na nieodpowiednie środki ochrony roślin.
Herbata z ogórecznika
Ogórecznik ma długą historię stosowania w formie naparów.
Tradycyjnie napary wykorzystywano między innymi przy przeziębieniu, kaszlu czy jako środek napotny.
Współcześnie do tego zastosowania należy jednak podejść ostrożniej ze względu na alkaloidy pirolizydynowe obecne w częściach nadziemnych rośliny.
Nie powinno się zakładać, że „naturalna herbata z ogórecznika” automatycznie jest bezpieczna do codziennego picia przez wiele miesięcy.
Szczególnie niewskazane jest samodzielne stosowanie bardzo skoncentrowanych preparatów bez znajomości ich składu i zawartości alkaloidów.
Ogórecznik a alkaloidy pirolizydynowe
To jeden z najważniejszych fragmentów dotyczących ogórecznika.
Borago officinalis należy do rodziny Boraginaceae, w której występują alkaloidy pirolizydynowe, określane skrótem PA.
Niektóre nienasycone alkaloidy pirolizydynowe mogą działać toksycznie, szczególnie na wątrobę. Z tego względu Europejska Agencja Leków zwraca uwagę na konieczność ograniczania ekspozycji na PA w preparatach ziołowych.
W liściach ogórecznika identyfikowano różne alkaloidy należące do tej grupy. Związki charakterystyczne dla ogórecznika stwierdzano również w nasionach.
Nie oznacza to jednak, że dobrej jakości oczyszczony olej z nasion ogórecznika zawiera dokładnie takie same ilości PA jak liście rośliny.
Czy olej z ogórecznika zawiera alkaloidy pirolizydynowe?
To zależy od jakości surowca i sposobu produkcji.
Alkaloidy pirolizydynowe nie przechodzą łatwo do frakcji tłuszczowej. Badania analizujące olej z nasion ogórecznika pokazywały bardzo niskie poziomy lub brak wykrywalnych PA, a proces rafinacji może dodatkowo znacząco ograniczać ich ilość.
Mimo to w przypadku suplementów warto szukać preparatów, których producent deklaruje kontrolę zawartości PA.
Baza LactMed zaleca stosowanie oleju z ogórecznika posiadającego potwierdzenie braku alkaloidów pirolizydynowych.
Na etykiecie można spotkać określenia:
- PA-free,
- pyrrolizidine alkaloid free,
- wolny od alkaloidów pirolizydynowych,
- przebadany pod kątem PA.
Ogórecznik – przeciwwskazania
Szczególna ostrożność związana ze stosowaniem ogórecznika dotyczy przede wszystkim doustnego spożywania nieoczyszczonych części rośliny lub preparatów o nieznanym składzie.
Ostrożność powinny zachować między innymi osoby:
- z chorobami wątroby,
- przyjmujące dużą liczbę leków,
- kobiety w ciąży,
- kobiety karmiące piersią,
- dzieci,
- osoby przyjmujące preparaty ziołowe mogące zawierać PA.
W przypadku suplementów oleju z ogórecznika warto sprawdzić nie tylko ilość samego oleju, lecz przede wszystkim rzeczywistą ilość GLA w porcji.
Ogórecznik w ciąży
Stosowanie preparatów z ogórecznika w ciąży wymaga szczególnej ostrożności.
Ze względu na możliwość obecności alkaloidów pirolizydynowych nie należy eksperymentować z domowymi naparami, ekstraktami ani skoncentrowanymi preparatami z liści i kwiatów.
Jeżeli kobieta w ciąży rozważa suplement zawierający oczyszczony olej z nasion ogórecznika, decyzję warto skonsultować z lekarzem prowadzącym.
Ogórecznik podczas karmienia piersią
LactMed zwraca uwagę, że części rośliny mogą zawierać alkaloidy pirolizydynowe, dlatego preparatów z liści nie zaleca się podczas karmienia piersią.
W przypadku oleju z nasion istotne jest wybieranie preparatu oczyszczonego i certyfikowanego jako wolny od PA.
Jak wybrać olej z ogórecznika?
Przy zakupie oleju lub suplementu zawierającego ogórecznik warto zwrócić uwagę na kilka elementów.
Zawartość GLA
Sama informacja „1000 mg oleju z ogórecznika” mówi stosunkowo niewiele.
Znacznie ważniejsza jest ilość GLA.
Przykładowo preparaty zawierające podobną ilość oleju mogą dostarczać różną ilość kwasu gamma-linolenowego.
Dlatego na etykiecie warto szukać informacji:
GLA – X mg w kapsułce lub porcji dziennej.
Informacja o alkaloidach PA
Przy suplementach dobrej jakości warto szukać deklaracji dotyczącej kontroli alkaloidów pirolizydynowych.
Ochrona oleju przed utlenianiem
Olej bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe jest podatny na utlenianie.
Z tego względu znaczenie mają:
- szczelne opakowanie,
- ograniczony dostęp światła,
- właściwe przechowywanie,
- przestrzeganie terminu przydatności.
Ogórecznik czy wiesiołek?
Ogórecznik i wiesiołek są często porównywane, ponieważ oba oleje dostarczają GLA.
Główna różnica polega na jego stężeniu.
Olej z ogórecznika zazwyczaj zawiera większy procent kwasu gamma-linolenowego niż olej z wiesiołka. W przeglądach dotyczących składu olejów roślinnych zawartość GLA w oleju z ogórecznika często wynosi około 20–25% lub więcej, podczas gdy w oleju z wiesiołka jest zwykle wyraźnie niższa.
W praktyce oznacza to, że do dostarczenia tej samej ilości GLA może być potrzebna mniejsza ilość oleju z ogórecznika.
Nie znaczy to jednak automatycznie, że ogórecznik jest „lepszy”. Przy wyborze preparatu warto porównywać:
- ilość GLA,
- jakość oleju,
- czystość,
- obecność przeciwutleniaczy,
- badania na obecność PA,
- cenę w przeliczeniu na 100–500 mg GLA.
Jak uprawiać ogórecznik?
Ogórecznik jest jedną z łatwiejszych roślin użytkowych do uprawy.
Dobrze radzi sobie w większości przeciętnych gleb ogrodowych i nie wymaga szczególnie intensywnej pielęgnacji. Najlepiej rośnie na stanowisku słonecznym.
Stanowisko dla ogórecznika
Najlepsze będzie miejsce:
- słoneczne,
- ciepłe,
- stosunkowo przewiewne.
Ogórecznik może tolerować gorszą i bardziej suchą glebę, choć w mniej sprzyjających warunkach będzie zwykle mniejszy.
Jaka ziemia dla ogórecznika?
Nie wymaga wyjątkowo żyznego podłoża.
Sprawdzi się zwykła ziemia ogrodowa, najlepiej:
- przepuszczalna,
- umiarkowanie żyzna,
- niezalegająca wodą.
Roślina gorzej radzi sobie w miejscach stale podmokłych.
Kiedy siać ogórecznik?
Nasiona można wysiewać wiosną bezpośrednio do gruntu.
Roślina rośnie szybko i w odpowiednich warunkach rozpoczyna kwitnienie jeszcze w tym samym sezonie.
Można również pozwolić jej wysiać się samodzielnie.
Czy ogórecznik jest wieloletni?
Najpopularniejszy ogórecznik lekarski – Borago officinalis – jest rośliną jednoroczną.
Może jednak sprawiać wrażenie rośliny wieloletniej, ponieważ wyjątkowo łatwo się rozsiewa. Nasiona pozostawione w ziemi mogą kiełkować w kolejnym sezonie.
Dlatego po posadzeniu ogórecznika raz często nie trzeba wysiewać go ponownie każdego roku.
Ogórecznik a pszczoły
Ogórecznik jest ceniony również jako roślina przyjazna owadom zapylającym.
Jego kwiaty są chętnie odwiedzane przez pszczoły i inne owady, dlatego dobrze sprawdza się w ogrodach naturalistycznych, warzywnikach i rabatach tworzonych z myślą o zapylaczach.
Można sadzić go w pobliżu:
- warzywnika,
- ziół,
- rabat kwiatowych,
- roślin owocujących wymagających zapylenia.
Ogórecznik w ogrodzie warzywnym
Ze względu na atrakcyjność dla owadów ogórecznik często pojawia się w ogrodach użytkowych.
Trzeba jednak pamiętać, że dość łatwo się rozsiewa. Jeśli nie chcemy dużej liczby samosiewów, warto usuwać część przekwitłych kwiatostanów przed dojrzeniem nasion.
Roślina może osiągać spore rozmiary i częściowo zacieniać mniejsze rośliny, dlatego nie należy sadzić jej zbyt gęsto.
Kiedy zbierać kwiaty ogórecznika?
Najlepsze są młode, świeżo rozwinięte kwiaty.
RHS zaleca zbieranie jadalnych kwiatów w suchy poranek, zanim silne słońce zacznie wpływać na ich świeżość i aromat.
Do jedzenia należy wybierać wyłącznie zdrowe kwiaty:
- bez śladów chorób,
- bez oprysków,
- niezanieczyszczone,
- prawidłowo zidentyfikowane.
Jak przechowywać kwiaty ogórecznika?
Kwiaty najlepiej wykorzystywać niedługo po zebraniu.
Przez krótki czas można przechowywać je w lodówce, jednak szybko tracą świeżość.
Jeżeli zależy nam przede wszystkim na efekcie dekoracyjnym, można je również zamrażać w kostkach lodu.
Suszenie jest możliwe, ale charakterystyczny niebieski kolor może ulegać zmianie.
Czy ogórecznik można hodować w donicy?
Tak.
Ogórecznik może rosnąć w większej donicy, pod warunkiem że zapewnimy mu odpowiednią ilość miejsca.
Donica powinna mieć:
- otwory odpływowe,
- warstwę przepuszczalnego podłoża,
- dostęp do słońca.
Ze względu na szybki wzrost lepiej wybrać od razu większy pojemnik niż niewielką doniczkę typową dla ziół kuchennych.
Uprawa doniczkowa ma dodatkową zaletę – łatwiej kontrolować rozsiewanie rośliny.
Ogórecznik – czy warto mieć go w ogrodzie?
Ogórecznik jest ciekawym połączeniem rośliny ozdobnej, użytkowej i miododajnej.
Warto rozważyć jego uprawę przede wszystkim wtedy, gdy zależy nam na:
- niebieskich kwiatach,
- roślinie przyjaznej zapylaczom,
- jadalnych kwiatach do dekoracji potraw,
- gatunku łatwym w uprawie,
- ogrodzie naturalistycznym.
Trzeba jedynie pamiętać, że łatwo się rozsiewa i że fakt, iż roślina jest tradycyjnie jadalna, nie oznacza braku ograniczeń dotyczących jej regularnego spożywania.
Ogórecznik – działanie tradycyjne a badania naukowe
Ogórecznik ma długą historię stosowania w zielarstwie.
Tradycyjnie używano go między innymi przy:
- przeziębieniu,
- kaszlu,
- dolegliwościach oddechowych,
- stanach napięcia,
- problemach skórnych,
- dolegliwościach zapalnych,
- objawach menopauzy.
Współczesne badania potwierdzają, że Borago officinalis zawiera liczne związki biologicznie czynne i wykazuje interesujące właściwości w modelach laboratoryjnych. Opisywano między innymi potencjalną aktywność antyoksydacyjną, przeciwbakteryjną czy przeciwzapalną.
Kluczowe jest jednak słowo potencjalną.
Aktywność ekstraktu w probówce nie oznacza automatycznie skuteczności klinicznej po wypiciu naparu czy zastosowaniu suplementu.
Najlepiej przebadanym elementem ogórecznika pozostaje obecnie olej z nasion i zawarty w nim kwas gamma-linolenowy.
Ogórecznik – najczęstsze pytania
Czy ogórecznik jest jadalny?
Kwiaty ogórecznika są powszechnie wykorzystywane jako jadalne kwiaty dekoracyjne. Mają delikatny smak przypominający ogórek.
Ze względu na obecność alkaloidów pirolizydynowych należy jednak zachować większą ostrożność w przypadku częstego spożywania większych ilości liści lub skoncentrowanych preparatów z całej rośliny.
Czy ogórecznik jest zdrowy?
Ogórecznik zawiera liczne związki roślinne, natomiast najważniejszym składnikiem użytkowym jest olej z nasion bogaty w GLA.
Nie należy jednak określać ogórecznika mianem uniwersalnej rośliny leczniczej.
Na co pomaga ogórecznik?
Najwięcej badań klinicznych dotyczy oleju z nasion oraz kwasu GLA, szczególnie w kontekście procesów zapalnych i chorób skóry.
Wyniki nie zawsze są jednoznaczne, dlatego ogórecznik nie powinien zastępować leczenia konkretnych chorób.
Czy olej z ogórecznika jest lepszy niż olej z wiesiołka?
Pod względem samej zawartości GLA olej z ogórecznika zazwyczaj wypada korzystniej, ponieważ dostarcza go więcej w przeliczeniu na gram oleju.
Nie oznacza to jednak automatycznie większej skuteczności w każdej sytuacji.
Czy ogórecznik można pić codziennie?
Codzienne i długotrwałe stosowanie naparów z liści lub całego ziela nie jest najlepszym sposobem wykorzystania ogórecznika ze względu na możliwość ekspozycji na alkaloidy pirolizydynowe.
Czy olej z ogórecznika można stosować codziennie?
Oczyszczony olej z nasion jest stosowany w suplementach i kosmetykach. W przypadku suplementacji należy kierować się ilością GLA, jakością preparatu oraz ewentualnymi przeciwwskazaniami, a nie tylko liczbą miligramów oleju.
Czy ogórecznik jest dobry na skórę?
Olej z ogórecznika zawiera kwasy tłuszczowe przydatne w pielęgnacji skóry suchej i osłabionej. Może działać emoliencyjnie i wspierać komfort skóry.
Nie należy jednak utożsamiać tego z leczeniem atopowego zapalenia skóry, łuszczycy czy trądziku.
Czy ogórecznik kwitnie co roku?
Ogórecznik lekarski jest rośliną jednoroczną, ale łatwo się sam rozsiewa. Z tego powodu nowe rośliny mogą pojawiać się w ogrodzie co roku.
Czy ogórecznik jest łatwy w uprawie?
Tak. Dobrze radzi sobie w przeciętnej glebie ogrodowej i preferuje stanowiska słoneczne.
Ogórecznik – podsumowanie
Ogórecznik (Borago officinalis) to jednoroczna roślina o charakterystycznych niebieskich kwiatach, znana zarówno z zastosowania kulinarnego, jak i produkcji wartościowego oleju z nasion.
Największe znaczenie z punktu widzenia współczesnej suplementacji ma zawarty w oleju kwas gamma-linolenowy – GLA. Olej z ogórecznika jest jednym z jego najbogatszych naturalnych źródeł.
GLA uczestniczy w przemianach lipidowych związanych między innymi z regulacją odpowiedzi zapalnej, dlatego olej z ogórecznika był badany w przypadku chorób skóry i schorzeń zapalnych. Wyniki badań klinicznych są jednak zróżnicowane i nie uzasadniają traktowania ogórecznika jako zamiennika leczenia.
W kosmetyce olej z ogórecznika może być interesującym emolientem do skóry suchej, wrażliwej i wymagającej odbudowy bariery hydrolipidowej.
W kuchni najbardziej praktyczne są intensywnie niebieskie kwiaty, które mogą stanowić efektowną dekorację sałatek, deserów i napojów.
W przypadku części nadziemnych rośliny ważnym zagadnieniem pozostaje obecność alkaloidów pirolizydynowych. Z tego powodu nie warto bez ograniczeń stosować domowych, skoncentrowanych preparatów z liści czy całego ziela.
Kupując suplement z olejem z ogórecznika, najlepiej sprawdzić przede wszystkim dwie informacje: rzeczywistą ilość GLA w porcji oraz deklarację dotyczącą kontroli alkaloidów pirolizydynowych.
Samą roślinę zdecydowanie warto natomiast rozważyć jako element ogrodu. Ogórecznik jest łatwy w uprawie, dekoracyjny, chętnie odwiedzany przez zapylacze i bardzo łatwo się rozsiewa. Dzięki temu łączy funkcję rośliny ozdobnej, użytkowej i przyjaznej dla ogrodowej bioróżnorodności.
Akuamma
Akuamma – działanie, właściwości, alkaloidy i zastosowanie
Ogórecznik
Ogórecznik – właściwości, zastosowanie, olej i uprawa
Ostara
Ostara – znaczenie, symbole i obchody święta wiosny
O autorze
