Kwas rozmarynowy – działanie, właściwości, źródła i zastosowanie
Kwas rozmarynowy – co to jest?
Kwas rozmarynowy to naturalny związek polifenolowy występujący przede wszystkim w roślinach należących do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Znajdziemy go między innymi w rozmarynie, melisie lekarskiej, mięcie, szałwii, bazylii, oregano, tymianku czy pachnotce zwyczajnej. Mimo swojej nazwy nie jest więc substancją charakterystyczną wyłącznie dla rozmarynu.
Pod względem chemicznym kwas rozmarynowy jest estrem kwasu kawowego i kwasu 3,4-dihydroksyfenylomlekowego. Należy do grupy polifenoli, czyli naturalnych substancji roślinnych intensywnie badanych ze względu na ich potencjalny wpływ na stres oksydacyjny, procesy zapalne, układ nerwowy oraz metabolizm.
Związek został zidentyfikowany w ponad stu gatunkach roślin. Szczególnie duże zainteresowanie naukowe wzbudza ze względu na jednoczesne oddziaływanie na wiele szlaków komórkowych. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wykazuje między innymi właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne, neuroprotekcyjne i immunomodulujące. Część tych efektów zaczęto również analizować w badaniach z udziałem ludzi.
Nie oznacza to jednak, że kwas rozmarynowy należy traktować jako lek na wszystkie schorzenia, z którymi jest obecnie eksperymentalnie łączony. W przypadku wielu zastosowań zdecydowana większość danych nadal pochodzi z badań przedklinicznych.
Kwas rozmarynowy – właściwości
Kwas rozmarynowy jest interesujący przede wszystkim dlatego, że nie oddziałuje wyłącznie na jeden receptor czy pojedynczy mechanizm biologiczny. Jego aktywność obejmuje wiele układów odpowiedzialnych między innymi za równowagę oksydacyjno-redukcyjną, odpowiedź zapalną, pracę komórek nerwowych i funkcjonowanie układu odpornościowego.
Najczęściej analizowane właściwości obejmują:
- działanie antyoksydacyjne,
- wpływ na procesy zapalne,
- potencjalne działanie neuroprotekcyjne,
- modulowanie odpowiedzi immunologicznej,
- wpływ na wybrane mechanizmy związane z pamięcią i uczeniem się,
- potencjalne działanie przeciwlękowe i przeciwdepresyjne obserwowane głównie w badaniach przedklinicznych,
- wpływ na reakcje alergiczne,
- potencjalną ochronę komórek przed uszkodzeniami oksydacyjnymi,
- aktywność przeciwdrobnoustrojową obserwowaną w warunkach eksperymentalnych.
Przeglądy badań wskazują jednocześnie, że choć zakres potencjalnych aktywności biologicznych jest bardzo szeroki, liczba wysokiej jakości badań klinicznych dotyczących oczyszczonego kwasu rozmarynowego pozostaje stosunkowo niewielka.
Jak działa?
Mechanizm działania kwasu rozmarynowego jest złożony. Wiele jego potencjalnych właściwości wynika z obecności grup fenolowych mogących uczestniczyć w neutralizowaniu reaktywnych form tlenu.
Nie jest to jednak zwykły „zmiatacz wolnych rodników”. Polifenole mogą wpływać również na aktywność enzymów, ekspresję genów i funkcjonowanie komórkowych szlaków sygnałowych.
Kwas rozmarynowy a stres oksydacyjny
Stres oksydacyjny pojawia się wtedy, gdy ilość reaktywnych form tlenu przekracza możliwości układów antyoksydacyjnych organizmu. Reaktywne formy tlenu są naturalnym elementem metabolizmu i pełnią również funkcje sygnałowe. Problem pojawia się dopiero w przypadku ich nadmiernego nagromadzenia.
Długotrwały stres oksydacyjny może prowadzić do uszkadzania lipidów błon komórkowych, białek i materiału genetycznego.
W badaniach eksperymentalnych kwas rozmarynowy wykazuje zdolność do ograniczania części reakcji wolnorodnikowych oraz wspierania komórkowych mechanizmów antyoksydacyjnych. Jednocześnie nowe analizy wskazują, że jego działanie może mieć charakter hormetyczny. Oznacza to, że odpowiedź biologiczna nie zawsze zwiększa się liniowo wraz ze wzrostem dawki – różne stężenia mogą wywoływać odmienne efekty.
Dlatego założenie, że „im więcej antyoksydantu, tym lepiej”, nie jest uzasadnione biologicznie.
Kwas rozmarynowy a stan zapalny
Drugim intensywnie badanym obszarem jest potencjalne działanie przeciwzapalne.
Zapalenie samo w sobie jest koniecznym elementem prawidłowej odpowiedzi immunologicznej. Organizm wykorzystuje je między innymi do zwalczania infekcji i naprawy uszkodzonych tkanek. Niepożądana jest natomiast przewlekła, nadmiernie aktywowana odpowiedź zapalna.
Badania komórkowe wskazują, że kwas rozmarynowy może wpływać na szlaki związane z wytwarzaniem mediatorów zapalnych oraz aktywacją komórek układu odpornościowego. Mechanizmy te są jednym z powodów zainteresowania tą substancją w kontekście chorób neurodegeneracyjnych, metabolicznych, alergicznych czy zapalnych.
Trzeba jednak wyraźnie odróżnić hamowanie określonego markera zapalnego w hodowli komórkowej od skutecznego leczenia choroby zapalnej u człowieka.
Kwas rozmarynowy a mózg
Jednym z najbardziej interesujących kierunków badań jest wpływ kwasu rozmarynowego na układ nerwowy.
Badania przedkliniczne wskazują, że potencjalne działanie neuroprotekcyjne może wynikać między innymi z ograniczenia stresu oksydacyjnego i neurozapalenia oraz wpływu na szlaki odpowiadające za przeżycie neuronów i plastyczność synaptyczną.
Rozważa się także wpływ kwasu rozmarynowego na:
- BDNF,
- sygnalizację TrkB,
- układ serotoninergiczny,
- układ dopaminergiczny,
- sygnalizację GABA-ergiczną,
- neurogenezę hipokampalną,
- mechanizmy związane z acetylocholiną,
- odpowiedź mózgu na stres oksydacyjny i zapalny.
Większość tych danych pochodzi jednak z modeli komórkowych i zwierzęcych.
BDNF
BDNF, czyli czynnik neurotroficzny pochodzenia mózgowego, jest białkiem uczestniczącym w plastyczności mózgu, tworzeniu nowych połączeń neuronalnych, uczeniu się i pamięci.
W niektórych badaniach na zwierzętach kwas rozmarynowy wpływał na szlaki BDNF/TrkB oraz procesy związane z neurogenezą w obrębie hipokampa. Zaobserwowano również zwiększoną proliferację nowych komórek w zakręcie zębatym hipokampa.
Jest to interesujący mechanizm, szczególnie w kontekście depresji i przewlekłego stresu, ale nie oznacza jeszcze, że przyjmowanie kwasu rozmarynowego u człowieka automatycznie prowadzi do klinicznie istotnego zwiększenia BDNF.
Depresja
Kwas rozmarynowy coraz częściej pojawia się w publikacjach dotyczących potencjalnego działania przeciwdepresyjnego.
Najmocniejsze dane nadal pochodzą jednak z doświadczeń na zwierzętach. W takich modelach obserwowano między innymi działanie przypominające efekt przeciwdepresyjny oraz zmiany w układach neuroprzekaźników, odpowiedzi zapalnej i neurogenezie.
Przeglądy naukowe wskazują jako potencjalne mechanizmy:
- ograniczenie neurozapalenia,
- zmniejszenie stresu oksydacyjnego,
- wpływ na BDNF,
- modulację neurotransmisji serotoninergicznej i dopaminergicznej,
- wpływ na GABA,
- wspieranie plastyczności neuronalnej,
- modulowanie odpowiedzi organizmu na przewlekły stres.
Istnieją również badania kliniczne wykorzystujące rośliny bogate w kwas rozmarynowy.
W randomizowanym badaniu z udziałem osób z dużym zaburzeniem depresyjnym stosowanie rozmarynu jako dodatku do standardowego postępowania wiązało się z poprawą wyników dotyczących depresji i lęku. Nie można jednak automatycznie przypisywać tego efektu samemu kwasowi rozmarynowemu, ponieważ rozmaryn zawiera wiele biologicznie aktywnych związków.
Obecny stan wiedzy nie uzasadnia więc zastępowania leków przeciwdepresyjnych lub psychoterapii kwasem rozmarynowym.
Lęk
Potencjalne działanie przeciwlękowe jest kolejnym badanym obszarem.
Szczególne zainteresowanie wzbudza możliwy wpływ kwasu rozmarynowego oraz zawierających go ekstraktów roślinnych na układ GABA.
GABA jest głównym neuroprzekaźnikiem hamującym ośrodkowego układu nerwowego. Zwiększenie aktywności niektórych mechanizmów GABA-ergicznych może zmniejszać nadmierne pobudzenie neuronów.
W doświadczeniach przedklinicznych związki obecne między innymi w melisie, w tym kwas rozmarynowy, wpływały na metabolizm GABA i aktywność enzymów uczestniczących w jego rozkładzie. Analizuje się również możliwe oddziaływanie na receptory GABA-A.
Nie oznacza to jednak, że kwas rozmarynowy działa jak benzodiazepina ani że jego efekt kliniczny można bezpośrednio porównywać z lekami przeciwlękowymi.
Sen
Ze względu na potencjalny wpływ na układ GABA-ergiczny oraz mechanizmy związane ze stresem kwas rozmarynowy bada się również pod kątem jakości snu.
W doświadczeniach przedklinicznych obserwowano właściwości uspokajające i związane z regulacją snu. Nowsze przeglądy opisują możliwość współdziałania kilku mechanizmów, między innymi ograniczenia stresu oksydacyjnego, neurozapalenia oraz wpływu na transmisję GABA-ergiczną.
Dane kliniczne są jednak zdecydowanie mniej przekonujące niż wyniki badań przedklinicznych.
Jeżeli produkty zawierające melisę, rozmaryn czy inne rośliny bogate w kwas rozmarynowy poprawiają sen, efekt może wynikać z działania całego zestawu substancji obecnych w ekstrakcie, a nie wyłącznie jednego polifenolu.
Pamięć i koncentracja
Kwas rozmarynowy jest również składnikiem preparatów badanych jako potencjalne wsparcie pamięci i funkcji poznawczych.
Przykładem jest ekstrakt z mięty zielonej standaryzowany na związki polifenolowe, w tym kwas rozmarynowy. W randomizowanym badaniu z udziałem zdrowych osób stosowanie 900 mg ekstraktu dziennie przez 90 dni wiązało się z poprawą niektórych parametrów uwagi. Nie stwierdzono jednak wyraźnej poprawy wszystkich ocenianych domen poznawczych ani istotnej przewagi w zakresie snu i nastroju.
Badano również ekstrakt z melisy zawierający kwas rozmarynowy u starszych osób bez otępienia. Wyniki tego rodzaju badań są interesujące, ale nadal nie pozwalają traktować kwasu rozmarynowego jako środka zapobiegającego demencji.
Kwas rozmarynowy a choroba Alzheimera
W badaniach laboratoryjnych kwas rozmarynowy może wpływać na procesy związane z agregacją beta-amyloidu. Z tego powodu jest analizowany w kontekście choroby Alzheimera.
Nie oznacza to jednak, że wykazano jego zdolność do zapobiegania albo leczenia choroby Alzheimera u ludzi.
Między wynikami uzyskanymi w probówce a skutecznym leczeniem choroby neurodegeneracyjnej istnieje ogromna różnica. Znaczenie mają między innymi biodostępność związku, metabolizm, możliwość osiągnięcia odpowiedniego stężenia w tkankach oraz zdolność aktywnych metabolitów do działania w obrębie układu nerwowego.
Kwas rozmarynowy a układ odpornościowy
Wykazuje właściwości immunomodulujące, co oznacza, że może wpływać na sposób funkcjonowania określonych elementów układu odpornościowego.
Nie należy jednak utożsamiać immunomodulacji z prostym „wzmacnianiem odporności”. Układ immunologiczny musi zachowywać równowagę. Nadmierna aktywność może być równie problematyczna jak aktywność niewystarczająca.
Badania nad kwasem rozmarynowym obejmują między innymi jego potencjalny wpływ na:
- aktywność komórek zapalnych,
- produkcję cytokin,
- stres oksydacyjny związany z reakcją immunologiczną,
- reakcje alergiczne,
- migrację wybranych komórek odpornościowych.
Jednym z obszarów, w których pojawiły się dane kliniczne, są alergie.
Alergia
Kwas rozmarynowy był oceniany w badaniach dotyczących sezonowego alergicznego nieżytu nosa i spojówek.
W jednym z badań klinicznych obserwowano zmniejszenie części objawów alergicznych oraz liczby neutrofili i eozynofili w popłuczynach z nosa u osób otrzymujących kwas rozmarynowy w porównaniu z placebo.
Jest to jeden z ciekawszych kierunków badań klinicznych tej substancji, ponieważ efekt przeciwzapalny i antyoksydacyjny może potencjalnie uzupełniać mechanizmy związane z reakcją alergiczną.
Nie oznacza to jednak, że kwas rozmarynowy zastępuje leki przeciwhistaminowe, glikokortykosteroidy donosowe czy immunoterapię alergenową.
Kwas rozmarynowy a skóra
Jest wykorzystywany również w kosmetologii i analizowany w dermatologii.
Znaczenie może mieć przede wszystkim jego aktywność:
- antyoksydacyjna,
- przeciwzapalna,
- ochronna wobec lipidów i białek komórkowych,
- potencjalnie łagodząca niektóre reakcje zapalne skóry.
W niewielkim badaniu klinicznym preparat zawierający 0,3% kwasu rozmarynowego stosowano miejscowo u osób z łagodnym atopowym zapaleniem skóry. Obserwowano między innymi poprawę części parametrów dotyczących rumienia, przeznaskórkowej utraty wody i subiektywnych objawów skóry.
Konieczne są jednak większe badania kliniczne przed sformułowaniem bardziej jednoznacznych wniosków.
Jelita i mikrobiota
Polifenole mogą wchodzić w intensywne interakcje z mikrobiotą jelitową. Dotyczy to również kwasu rozmarynowego.
Część spożywanego związku jest metabolizowana jeszcze przed dotarciem do krążenia ogólnego, a bakterie jelitowe uczestniczą w przemianach wielu polifenoli.
Nowsze publikacje analizują kwas rozmarynowy również w kontekście osi jelita–mózg. Możliwy wpływ na mikrobiotę, szczelność bariery jelitowej i lokalne procesy zapalne jest interesującym kierunkiem badań, szczególnie w kontekście zdrowia metabolicznego i neuropsychiatrii.
Na obecnym etapie byłoby jednak zdecydowanie za wcześnie, aby określać kwas rozmarynowy jako sprawdzony środek „naprawiający mikrobiom”.
Metabolizm
Działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne sprawiło, że kwas rozmarynowy jest analizowany również w kontekście zaburzeń metabolicznych.
Badania przedkliniczne obejmują między innymi:
- gospodarkę glukozowo-insulinową,
- metabolizm lipidów,
- stres oksydacyjny związany z otyłością,
- funkcjonowanie wątroby,
- przewlekły stan zapalny towarzyszący zaburzeniom metabolicznym.
Choć niektóre wyniki są obiecujące, dowody kliniczne nie pozwalają obecnie uznać kwasu rozmarynowego za leczenie insulinooporności, cukrzycy, otyłości czy stłuszczenia wątroby.
Podobnie jak w przypadku wielu polifenoli, największym problemem jest przeniesienie efektu obserwowanego w komórkach lub u zwierząt na realną dawkę i efekt kliniczny u człowieka.
Czy działa przeciwnowotworowo?
W wyszukiwarkach internetowych można spotkać określenia sugerujące, że kwas rozmarynowy ma właściwości przeciwnowotworowe. Tego rodzaju stwierdzenia wymagają szczególnie ostrożnej interpretacji.
W badaniach laboratoryjnych wpływał na procesy związane między innymi z:
- proliferacją komórek nowotworowych,
- apoptozą,
- stresem oksydacyjnym,
- stanem zapalnym,
- angiogenezą,
- migracją niektórych linii komórek nowotworowych.
Są to jednak przede wszystkim dane przedkliniczne. Przeglądy literatury podkreślają brak wystarczających badań klinicznych potwierdzających skuteczność kwasu rozmarynowego jako terapii przeciwnowotworowej.
Nie powinien więc być traktowany jako zamiennik chemioterapii, radioterapii, immunoterapii czy leczenia celowanego.
W dodatku osoby leczone onkologicznie nie powinny samodzielnie rozpoczynać suplementacji wysokimi dawkami antyoksydantów, ponieważ w określonych sytuacjach mogą wystąpić interakcje z terapią.
W jakich roślinach występuje kwas rozmarynowy?
Najbardziej znanym źródłem jest oczywiście rozmaryn lekarski, jednak nazwa związku bywa pod tym względem myląca.
Występuje również w wielu innych roślinach aromatycznych.
Rozmaryn
Rozmaryn lekarski jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych źródeł kwasu rozmarynowego. Zawiera jednocześnie wiele innych polifenoli i związków biologicznie aktywnych, dlatego działania rozmarynu nie można utożsamiać wyłącznie z obecnością jednego składnika.
Melisa
Melisa lekarska może dostarczać znacznych ilości kwasu rozmarynowego. To właśnie standaryzowane ekstrakty z melisy były wykorzystywane w części badań farmakokinetycznych i neurologicznych dotyczących tego związku.
Mięta
Różne gatunki mięty również zawierają kwas rozmarynowy. Specjalnie przygotowane ekstrakty z mięty zielonej były badane między innymi pod kątem wpływu na funkcje poznawcze.
Bazylia
Bazylia jest kolejnym naturalnym źródłem kwasu rozmarynowego. Stężenie zależy jednak od odmiany, warunków uprawy, części rośliny i sposobu przetwarzania.
Szałwia
Szałwia zawiera cały zestaw związków fenolowych, w tym kwas rozmarynowy. Ilości obecne w naparze mogą jednak znacząco różnić się od dawek stosowanych w badaniach z wykorzystaniem ekstraktów standaryzowanych.
Oregano i tymianek
Także oregano oraz tymianek należą do roślin dostarczających naturalnych polifenoli, w tym kwasu rozmarynowego.
Oznacza to, że osoba stosująca dietę bogatą w zioła może regularnie przyjmować niewielkie ilości tego związku bez stosowania suplementów.
Biodostępność
Jednym z najważniejszych zagadnień jest biodostępność.
To, że dana substancja wykazuje spektakularny efekt po bezpośrednim dodaniu do hodowli komórkowej, nie oznacza, że identyczny efekt wystąpi po połknięciu kapsułki.
Po spożyciu kwas rozmarynowy jest wchłaniany i intensywnie metabolizowany. Powstają między innymi jego formy sprzężone z kwasem glukuronowym oraz metylowane metabolity.
W badaniu farmakokinetycznym z wykorzystaniem ekstraktu z melisy zawierającego 500 mg kwasu rozmarynowego maksymalne stężenie całkowitego kwasu rozmarynowego we krwi po przyjęciu na czczo obserwowano około godzinę po podaniu. Spożycie preparatu razem z pokarmem zwiększało całkowitą ekspozycję na związek i opóźniało moment osiągnięcia maksymalnego stężenia.
Badania nad nowymi systemami dostarczania kwasu rozmarynowego koncentrują się właśnie na poprawieniu jego stabilności i biodostępności.
Kwas rozmarynowy – suplementacja
Kwas rozmarynowy jest dostępny zarówno jako składnik ekstraktów roślinnych, jak i bardziej skoncentrowanych preparatów.
Przed zakupem suplementu warto sprawdzić, czy producent podaje:
- ilość ekstraktu w jednej kapsułce,
- stopień standaryzacji,
- rzeczywistą zawartość kwasu rozmarynowego,
- zalecaną porcję dzienną,
- pełny skład produktu.
Informacja „500 mg ekstraktu z melisy” nie oznacza automatycznie „500 mg kwasu rozmarynowego”.
Jeżeli ekstrakt zawiera przykładowo 10% kwasu rozmarynowego, 500 mg ekstraktu dostarcza 50 mg tego związku.
Kwas rozmarynowy – dawkowanie
Nie istnieje jedna oficjalna, klinicznie zatwierdzona dawka kwasu rozmarynowego odpowiednia do wszystkich zastosowań.
W badaniach wykorzystuje się bardzo różne ilości zależnie od:
- celu badania,
- formy produktu,
- źródła roślinnego,
- standaryzacji,
- wieku uczestników,
- długości suplementacji.
Szczególnie ważne jest odróżnienie dawki czystego kwasu rozmarynowego od dawki ekstraktu zawierającego ten związek.
W jednym z badań farmakokinetycznych pojedyncza dawka ekstraktu z melisy dostarczała 500 mg kwasu rozmarynowego i była dobrze tolerowana przez zdrowych uczestników. Było to jednak niewielkie badanie obejmujące jedynie 11 osób i dotyczące przede wszystkim pojedynczego podania.
Nie można na tej podstawie uznać 500 mg dziennie za uniwersalną dawkę zalecaną do przewlekłego stosowania.
Czy kwas rozmarynowy można przyjmować codziennie?
Spożywanie produktów spożywczych i ziół zawierających kwas rozmarynowy jest dla większości zdrowych osób elementem normalnej diety.
Inną sytuacją jest codzienne przyjmowanie skoncentrowanych ekstraktów lub dużej ilości oczyszczonej substancji.
Długoterminowe dane dotyczące bardzo wysokich dawek u ludzi nadal są ograniczone. Przeglądy dotyczące bezpieczeństwa zwracają uwagę na potrzebę dalszych badań nad przewlekłą ekspozycją oraz na możliwość występowania interakcji z lekami.
Kwas rozmarynowy – skutki uboczne
Naturalne pochodzenie nie oznacza automatycznie całkowitego bezpieczeństwa.
W dostępnych badaniach klinicznych produkty zawierające kwas rozmarynowy były na ogół dobrze tolerowane. W niewielkim badaniu farmakokinetycznym pojedyncza dawka odpowiadająca 500 mg kwasu rozmarynowego nie spowodowała istotnych zaburzeń parametrów wątroby, nerek ani morfologii krwi.
Dane długoterminowe są jednak zdecydowanie uboższe.
Potencjalne działania niepożądane preparatów roślinnych mogą obejmować między innymi:
- dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
- reakcje nadwrażliwości,
- reakcje skórne,
- interakcje z lekami,
- działania wynikające z obecności innych substancji w ekstrakcie.
Trzeba pamiętać, że bezpieczeństwo czystego kwasu rozmarynowego, rozmarynu, olejku rozmarynowego i skoncentrowanego ekstraktu z rozmarynu to cztery różne zagadnienia.
Nie należy automatycznie przenosić danych dotyczących jednego produktu na drugi.
Kwas rozmarynowy a leki
Interakcje kwasu rozmarynowego z lekami nie zostały jeszcze zbadane równie dokładnie jak interakcje wielu klasycznych leków.
Szczególną ostrożność warto zachować przy stosowaniu skoncentrowanych ekstraktów razem z lekami wpływającymi na:
- krzepnięcie krwi,
- ciśnienie tętnicze,
- gospodarkę glukozową,
- funkcjonowanie układu nerwowego,
- metabolizm wątrobowy.
Jeśli suplement zawiera nie czysty kwas rozmarynowy, lecz ekstrakt z rozmarynu, melisy, szałwii lub innego zioła, potencjalne interakcje mogą wynikać także z obecności pozostałych substancji aktywnych.
Osoby przyjmujące leki przewlekle powinny więc traktować preparaty standaryzowane jak biologicznie aktywne suplementy, a nie jak obojętny dodatek do diety.
Kwas rozmarynowy w ciąży i podczas karmienia piersią
Brakuje odpowiednich danych pozwalających jednoznacznie ocenić bezpieczeństwo wysokich dawek kwasu rozmarynowego stosowanego w postaci suplementu podczas ciąży i karmienia piersią.
Nie jest to równoznaczne z koniecznością eliminowania normalnych ilości ziół spożywanych jako przyprawy.
Należy odróżnić ekspozycję dietetyczną od skoncentrowanych preparatów dostarczających wielokrotnie większą ilość substancji aktywnych.
W przypadku ciąży i karmienia piersią stosowanie wysokich dawek ekstraktów powinno być konsultowane z lekarzem.
Kwas rozmarynowy czy rozmaryn?
Nie są to pojęcia zamienne.
Rozmaryn jest rośliną zawierającą wiele różnych związków bioaktywnych. Kwas rozmarynowy jest tylko jednym z nich.
Rozmaryn zawiera również między innymi kwas karnozowy, karnozol oraz substancje obecne we frakcji olejku eterycznego.
Dlatego wynik badania dotyczącego ekstraktu z rozmarynu nie jest automatycznie dowodem działania samego kwasu rozmarynowego.
Ta sama zasada dotyczy melisy, mięty i szałwii.
Kwas rozmarynowy a kwas rozmarynowy w ziołach – czy potrzebna jest suplementacja?
Dla zdrowej osoby nie ma konieczności suplementowania każdego korzystnego polifenolu występującego w żywności.
Regularne spożywanie różnorodnych roślin dostarcza setek bioaktywnych substancji, które mogą działać synergistycznie.
Rozmaryn, bazylia, mięta, oregano, tymianek czy melisa mogą być prostym sposobem zwiększenia podaży naturalnych związków fenolowych.
Suplement może mieć znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy zależy nam na ściśle określonej ilości substancji, której nie można uzyskać w przewidywalnej dawce z naparu czy przyprawy.
Czy kwas rozmarynowy jest antyoksydantem?
Tak. Kwas rozmarynowy jest klasyfikowany jako związek o silnych właściwościach antyoksydacyjnych i jest jednym z najlepiej poznanych pod tym względem polifenoli obecnych w roślinach z rodziny jasnotowatych.
Nie oznacza to jednak, że należy dążyć do maksymalizacji dawki.
Reaktywne formy tlenu nie są wyłącznie szkodliwymi produktami przemiany materii. Uczestniczą również w sygnalizacji komórkowej, odpowiedzi odpornościowej i adaptacji organizmu do wysiłku fizycznego.
Z tego powodu antyoksydantów nie należy rozpatrywać według zasady „więcej znaczy lepiej”.
Czy kwas rozmarynowy może wspierać zdrowie psychiczne?
To jedno z najbardziej obiecujących, ale również najłatwiejszych do nadinterpretacji zastosowań.
Modele przedkliniczne wskazują na potencjalny wpływ kwasu rozmarynowego na:
- neurozapalenie,
- stres oksydacyjny,
- BDNF,
- neurogenezę,
- serotoninę,
- dopaminę,
- GABA,
- odpowiedź na przewlekły stres.
To biologicznie interesujący profil, szczególnie w kontekście depresji, lęku i zaburzeń snu.
Badania u ludzi nadal są jednak zbyt ograniczone, aby określić kwas rozmarynowy jako naturalny odpowiednik SSRI, lek przeciwlękowy albo środek przeciwdepresyjny.
Może być natomiast interesującym przedmiotem dalszych badań jako potencjalny składnik terapii wspomagającej.
Kwas rozmarynowy – co mówią badania u ludzi?
W przypadku wielu naturalnych związków problemem jest dominacja badań laboratoryjnych nad klinicznymi. Kwas rozmarynowy nie jest wyjątkiem.
Badania z udziałem ludzi obejmowały między innymi:
- alergiczny nieżyt nosa,
- miejscowe stosowanie w atopowym zapaleniu skóry,
- farmakokinetykę i bezpieczeństwo,
- funkcje poznawcze,
- ekstrakty z roślin bogatych w kwas rozmarynowy,
- potencjalne oddziaływanie na nastrój i stres.
Najważniejsze ograniczenie polega na tym, że wiele badań dotyczy ekstraktów roślinnych, a nie wyizolowanego kwasu rozmarynowego.
Jeżeli ekstrakt zawiera kilkadziesiąt różnych substancji biologicznie aktywnych, nie można jednoznacznie stwierdzić, że obserwowany efekt został spowodowany tylko przez jeden składnik.
Kompleksowe przeglądy literatury podkreślają właśnie niewielką liczbę badań klinicznych dotyczących oczyszczonego kwasu rozmarynowego oraz potrzebę dalszego określenia jego biodostępności, skuteczności i długoterminowego bezpieczeństwa.
Kwas rozmarynowy – najczęściej zadawane pytania
Na co działa kwas rozmarynowy?
Najlepiej udokumentowane biologicznie są jego właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Intensywnie bada się również działanie neuroprotekcyjne, immunomodulujące oraz wpływ na mechanizmy związane z pamięcią, reakcją alergiczną, stresem i funkcjonowaniem układu nerwowego.
W przypadku wielu zastosowań dane kliniczne pozostają jednak ograniczone.
Czy kwas rozmarynowy działa przeciwzapalnie?
Badania laboratoryjne i przedkliniczne konsekwentnie wskazują na wpływ kwasu rozmarynowego na liczne mechanizmy odpowiedzi zapalnej. Nie oznacza to jednak, że jest on lekiem przeciwzapalnym równoważnym klasycznym lekom stosowanym w chorobach zapalnych.
Czy kwas rozmarynowy działa na depresję?
W badaniach na zwierzętach obserwowano działanie przeciwdepresyjne i wpływ na mechanizmy związane z BDNF, neurogenezą, neuroprzekaźnikami oraz stanem zapalnym.
Danych klinicznych dla czystego kwasu rozmarynowego jest jednak za mało, aby można było rekomendować go jako leczenie depresji.
Czy kwas rozmarynowy pomaga na lęk?
Badania przedkliniczne sugerują możliwe właściwości przeciwlękowe i wpływ na układ GABA-ergiczny, jednak potwierdzenie znaczenia klinicznego wymaga większej liczby badań z udziałem ludzi.
Czy kwas rozmarynowy poprawia pamięć?
Niektóre ekstrakty bogate w kwas rozmarynowy poprawiały wybrane parametry funkcji poznawczych w badaniach klinicznych. Nie można jednak stwierdzić, że sam kwas rozmarynowy jest sprawdzonym lekiem poprawiającym pamięć.
Czy kwas rozmarynowy uspokaja?
Działanie uspokajające obserwuje się przede wszystkim w badaniach eksperymentalnych oraz w przypadku niektórych ekstraktów roślinnych bogatych w kwas rozmarynowy. Potencjalnym mechanizmem jest między innymi wpływ na transmisję GABA-ergiczną.
Czy kwas rozmarynowy można znaleźć w melisie?
Tak. Melisa lekarska jest jednym z ważniejszych naturalnych źródeł kwasu rozmarynowego. Jego ilość zależy jednak od odmiany rośliny, sposobu uprawy, ekstrakcji i przygotowania produktu.
Czy rozmaryn zawiera dużo kwasu rozmarynowego?
Rozmaryn jest istotnym naturalnym źródłem tego związku, ale jego zawartość może znacząco się zmieniać w zależności od surowca i sposobu przetwarzania. Dlatego zawartości w kapsułce standaryzowanego ekstraktu nie można przewidzieć na podstawie ilości rozmarynu stosowanego jako przyprawa.
Kiedy przyjmować kwas rozmarynowy?
Nie istnieją oficjalne wytyczne określające jedną optymalną porę suplementacji.
W badaniu farmakokinetycznym pokarm wpływał na wchłanianie kwasu rozmarynowego, zwiększając całkowitą ekspozycję i opóźniając osiągnięcie maksymalnego stężenia we krwi.
Optymalny sposób przyjmowania może jednak zależeć od konkretnego preparatu.
Kwas rozmarynowy – podsumowanie
Kwas rozmarynowy jest jednym z najciekawszych naturalnych polifenoli występujących w popularnych roślinach aromatycznych. Znajdziemy go przede wszystkim w rozmarynie, melisie, mięcie, bazylii, szałwii, oregano i tymianku.
Najlepiej poznane właściwości kwasu rozmarynowego dotyczą działania antyoksydacyjnego i przeciwzapalnego. Badania przedkliniczne wskazują ponadto na potencjalne działanie neuroprotekcyjne, immunomodulujące oraz wpływ na mechanizmy związane z BDNF, neurogenezą, GABA, serotoniną, dopaminą i odpowiedzią mózgu na stres.
Szczególne zainteresowanie wzbudza jego potencjalny wpływ na pamięć, koncentrację, alergie, układ nerwowy, lęk, depresję i sen. W wielu z tych obszarów wyniki badań laboratoryjnych i na zwierzętach są obiecujące, ale dowody kliniczne pozostają znacznie słabsze.
Kwas rozmarynowy nie powinien więc być przedstawiany jako naturalny lek przeciwdepresyjny, przeciwlękowy, przeciwnowotworowy czy środek zapobiegający chorobie Alzheimera. Aktualny stan badań nie pozwala na takie wnioski.
Jednocześnie jest to substancja o bardzo interesującym profilu biologicznym. Badania z udziałem ludzi potwierdzają, że kwas rozmarynowy jest wchłaniany i metabolizowany, a w części niewielkich prób klinicznych obserwowano korzystne efekty dotyczące między innymi reakcji alergicznych, skóry czy określonych parametrów funkcji poznawczych.
W diecie kwas rozmarynowy można dostarczać w naturalny sposób poprzez regularne używanie ziół. W przypadku suplementów znacznie ważniejsza od samej masy ekstraktu jest jego standaryzacja, rzeczywista zawartość kwasu rozmarynowego oraz jakość preparatu.
Największym wyzwaniem pozostaje obecnie określenie optymalnych dawek, długoterminowego bezpieczeństwa, biodostępności oraz tego, które z efektów obserwowanych w badaniach przedklinicznych rzeczywiście mają znaczenie kliniczne u człowieka.
O autorze
