Olejek eteryczny tatarak – właściwości, działanie i zastosowanie
Olejek eteryczny tatarak – co to jest?
Olejek eteryczny tatarak to intensywnie pachnący olejek lotny otrzymywany z tataraku zwyczajnego (Acorus calamus L.), wieloletniej rośliny rosnącej przede wszystkim na terenach wilgotnych, podmokłych, przy brzegach stawów, jezior i wolno płynących rzek. Najbardziej aromatyczną częścią rośliny jest jej kłącze i to właśnie ono stanowi najważniejszy surowiec wykorzystywany do pozyskiwania olejku.
Tatarak od setek lat zajmował ważne miejsce w tradycyjnych systemach zielarskich Azji i Europy. Kłącze stosowano jako surowiec aromatyczny, przyprawowy, perfumeryjny i zielarski. W różnych kulturach przypisywano mu m.in. właściwości wspierające trawienie, uspokajające, pobudzające apetyt, przeciwskurczowe czy odświeżające.
Współczesne spojrzenie na tatarak wymaga jednak znacznie większej ostrożności. Skład chemiczny olejku może bowiem bardzo mocno różnić się w zależności od odmiany rośliny, jej pochodzenia i liczby chromosomów. Szczególne znaczenie ma obecność β-azaronu, związku, którego bezpieczeństwo budzi poważne zastrzeżenia toksykologiczne.
Dlatego Olejek eteryczny tatarak nie powinien być traktowany jak zwyczajny olejek aromaterapeutyczny, który można stosować według uniwersalnych zasad dotyczących lawendy, pomarańczy czy mięty. Przed jego zastosowaniem istotne jest sprawdzenie chemotypu, pochodzenia oraz analizy chromatograficznej produktu.
Z czego powstaje Olejek eteryczny tatarak?
Najczęściej olejek otrzymuje się poprzez destylację parą wodną rozdrobnionego kłącza Acorus calamus. W zależności od producenta materiał roślinny może być wykorzystywany świeży lub wcześniej suszony.
Kłącze tataraku jest grube, pełzające i silnie aromatyczne. Po przecięciu uwalnia charakterystyczny zapach, który jest efektem obecności licznych substancji lotnych.
Olejek może mieć barwę od jasnożółtej do żółtobrązowej lub bursztynowej. Jego aromat jest zwykle:
- ciepły,
- korzenny,
- ziemisty,
- lekko drzewny,
- słodkawy,
- balsamiczny,
- czasami nieco kamforowy.
W perfumerii naturalnej tatarak zalicza się najczęściej do nut cięższych i bardziej utrwalających kompozycję zapachową.
Olejek eteryczny tatarak a Acorus calamus
Botaniczną nazwą tataraku zwyczajnego jest Acorus calamus L.. To właśnie pod tą nazwą roślina pojawia się w publikacjach naukowych.
Należy jednak podkreślić, że poszczególne populacje tataraku nie są chemicznie identyczne. W literaturze opisano odmiany diploidalne, triploidalne i tetraploidalne, które mogą znacząco różnić się zawartością azaronów.
To jeden z najważniejszych powodów, dla których samo określenie produktu jako „olejek tatarakowy” nie wystarcza do oceny jego jakości i bezpieczeństwa.
Europejska Agencja Leków wskazuje, że w zależności od odmiany Acorus calamus zawartość β-azaronu w olejku z kłącza może wahać się od niewykrywalnej do bardzo wysokiej. W niektórych odmianach tetraploidalnych β-azaron może stanowić nawet dominujący składnik olejku.
Olejek eteryczny tatarak – skład chemiczny
Skład olejku tatarakowego jest wyjątkowo zmienny. W badaniach identyfikowano w nim kilkadziesiąt substancji lotnych.
Do związków opisywanych w różnych odmianach należą między innymi:
- β-azaron,
- α-azaron,
- γ-azaron,
- shyobunon,
- izoshyobunon,
- acoron,
- linalol,
- kamfen,
- pineny,
- eugenol i jego pochodne,
- różne seskwiterpeny oraz seskwiterpenowe ketony.
Nie wszystkie wymienione substancje występują jednak w każdym olejku i nie występują w takich samych proporcjach.
β-azaron
Najwięcej uwagi poświęca się β-azaronowi, należącemu do grupy fenylopropanoidów.
Związek ten może odpowiadać za część aktywności biologicznej przypisywanej tatarakowi, ale jednocześnie związany jest z najważniejszymi zastrzeżeniami dotyczącymi bezpieczeństwa.
Przegląd badań toksykologicznych nad izomerami azaronu wskazuje, że w badaniach eksperymentalnych opisywano m.in. mutagenność, genotoksyczność, działanie hepatotoksyczne, potencjalną toksyczność reprodukcyjną oraz działanie rakotwórcze. Autorzy zaznaczają jednocześnie, że jakość dostępnych danych jest nierówna, a bezpieczeństwo i skuteczność azaronów u ludzi nie zostały dobrze ustalone.
Z tego względu nie należy utożsamiać „naturalnego” pochodzenia Olejek eteryczny tatarak z automatycznym bezpieczeństwem produktu.
α-azaron
Drugim charakterystycznym związkiem jest α-azaron. Również jemu przypisuje się szereg interesujących aktywności biologicznych w badaniach eksperymentalnych.
Badania laboratoryjne i na zwierzętach sugerują m.in. potencjalne działanie:
- przeciwutleniające,
- przeciwzapalne,
- neuroprotekcyjne,
- antyapoptotyczne.
Nie oznacza to jednak potwierdzonego działania terapeutycznego u ludzi. Większość badań nad α- i β-azaronem dotyczących układu nerwowego pozostaje na etapie badań przedklinicznych.
Dlaczego skład Olejek eteryczny tatarak może być tak różny?
W przypadku tataraku ogromne znaczenie ma cytotyp rośliny.
Można spotkać m.in.:
Diploidalny tatarak północnoamerykański
W niektórych populacjach diploidalnych β-azaron jest niewykrywalny lub występuje w minimalnych ilościach.
Badania amerykańskiego diploidalnego tataraku wykazały olejek pozbawiony β-azaronu, w którym ważniejsze znaczenie miały seskwiterpenowe ketony, m.in. związki z grup shyobunonów i acoronów.
Tatarak triploidalny
W odmianach triploidalnych zawartość β-azaronu może być wyraźnie większa.
EMA podawała dla niektórych triploidalnych odmian Acorus calamus wartości rzędu około 9–19% β-azaronu w olejku pozyskiwanym z kłącza.
Tatarak tetraploidalny
Niektóre odmiany tetraploidalne mogą natomiast zawierać bardzo duże ilości β-azaronu.
EMA opisywała olejki z kłącza odmian tetraploidalnych, w których zawartość β-azaronu dochodziła do 85–95%.
W jednym z badań olejku z kłączy Acorus calamus stwierdzono około 80,6% β-azaronu.
Oznacza to, że dwa produkty sprzedawane pod niemal identyczną nazwą mogą mieć zupełnie inne profile bezpieczeństwa.
Olejek eteryczny tatarak – właściwości badane naukowo
Tatarak jest interesującym surowcem farmakognostycznym, dlatego zarówno ekstrakty z rośliny, jak i poszczególne składniki olejku były przedmiotem licznych eksperymentów.
W badaniach przedklinicznych analizowano między innymi potencjalne działanie:
- przeciwdrobnoustrojowe,
- przeciwgrzybicze,
- przeciwzapalne,
- antyoksydacyjne,
- przeciwskurczowe,
- neuroprotekcyjne,
- uspokajające,
- przeciwdrgawkowe,
- wpływające na enzymy układu nerwowego.
Należy jednak wyraźnie rozdzielić wyniki doświadczeń laboratoryjnych od udowodnionych właściwości terapeutycznych u człowieka.
Przeglądy dotyczące tataraku podkreślają dużą liczbę potencjalnych aktywności biologicznych, ale jednocześnie wskazują, że wiele tradycyjnych zastosowań wymaga dalszych badań klinicznych.
Olejek eteryczny tatarak a układ nerwowy
Jednym z najbardziej interesujących kierunków badań nad tatarakiem jest jego wpływ na układ nerwowy.
W tradycyjnym zielarstwie różnych regionów świata tatarak stosowano między innymi w celu wspierania koncentracji, pamięci i funkcjonowania układu nerwowego.
Współczesne badania analizują przede wszystkim α- i β-azaron.
Neuroprotekcja
W modelach laboratoryjnych obserwowano mechanizmy, które mogą potencjalnie:
- zmniejszać stres oksydacyjny,
- modulować procesy zapalne,
- wpływać na apoptozę komórek,
- modulować niektóre szlaki sygnałowe neuronów,
- wpływać na odkładanie nieprawidłowych białek.
Z tego powodu azaron jest analizowany eksperymentalnie m.in. w kontekście choroby Alzheimera, choroby Parkinsona, padaczki czy niedokrwienia mózgu.
Nie oznacza to, że Olejek eteryczny tatarak leczy którąkolwiek z tych chorób. Dostępne dane pochodzą przede wszystkim z badań komórkowych i zwierzęcych, a ich przełożenie na bezpieczną terapię człowieka pozostaje niepewne.
Olejek eteryczny tatarak a acetylocholinesteraza
Interesujące wyniki uzyskano również w badaniach dotyczących acetylocholinesterazy, czyli enzymu rozkładającego acetylocholinę.
W badaniu in vitro olejek z kłączy Acorus calamus, a szczególnie zawarty w nim β-azaron, hamowały aktywność acetylocholinesterazy.
Ma to znaczenie badawcze, ponieważ acetylocholina uczestniczy między innymi w procesach:
- pamięci,
- uwagi,
- uczenia się,
- kontroli układu autonomicznego.
Nie należy jednak na tej podstawie stosować olejku tatarakowego jako preparatu „na pamięć”. Hamowanie enzymu w probówce nie jest równoznaczne z udowodnionym efektem klinicznym, a β-azaron posiada jednocześnie istotny profil toksykologiczny.
Olejek eteryczny tatarak – działanie przeciwbakteryjne
Kolejnym badanym obszarem jest wpływ na mikroorganizmy.
W doświadczeniach laboratoryjnych olejek tatarakowy wykazywał działanie wobec niektórych bakterii oraz grzybów.
W jednym z badań olejek o wysokiej zawartości β-azaronu testowano wobec szeregu bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych i grzybów. Zaobserwowano właściwości bakteriobójcze i przeciwgrzybicze w warunkach laboratoryjnych. Sam β-azaron nie zawsze odpowiadał jednak za całą aktywność preparatu.
Nie oznacza to, że olejek powinien zastępować środki przeciwgrzybicze, antybiotyki czy antyseptyki o udokumentowanej skuteczności klinicznej.
Olejek eteryczny tatarak – działanie przeciwgrzybicze
W tradycyjnym zastosowaniu roślin aromatycznych często wykorzystywano je do zabezpieczania materiałów, odstraszania owadów i ograniczania rozwoju drobnoustrojów.
Również w przypadku tataraku wyniki badań in vitro wskazują na aktywność wobec niektórych gatunków grzybów.
Z perspektywy współczesnej fitochemii jest to interesujące, ponieważ działanie olejku może być efektem współdziałania wielu terpenów i fenylopropanoidów.
Jednocześnie brak jest podstaw, aby samodzielnie stosować skoncentrowany Olejek eteryczny tatarak na infekcje skóry, błon śluzowych czy paznokci, szczególnie bez znajomości zawartości β-azaronu.
Olejek eteryczny tatarak – działanie przeciwutleniające
Poszczególne substancje występujące w tataraku wykazują w badaniach laboratoryjnych zdolność wpływania na procesy związane ze stresem oksydacyjnym.
Zjawisko to jest często określane jako działanie antyoksydacyjne.
Warto jednak pamiętać, że wynik testu chemicznego lub komórkowego nie oznacza automatycznie, że stosowanie olejku na skórę albo jego wdychanie będzie powodowało istotny efekt antyoksydacyjny w organizmie człowieka.
Właściwości przeciwutleniające są przede wszystkim interesującym mechanizmem biologicznym wymagającym dalszych badań.
Olejek eteryczny tatarak – zapach
Jednym z najmniej kontrowersyjnych zastosowań tataraku pozostaje jego wartość zapachowa.
Olejek może mieć aromat:
korzenny + drzewny + ziemisty + lekko słodki + balsamiczny.
W zależności od chemotypu wyczuwalne mogą być również nuty:
- kamforowe,
- skórzane,
- dymne,
- ziołowe,
- lekko pikantne.
Jest to kompozycja ciężka i charakterystyczna. W niewielkim stężeniu może tworzyć interesującą nutę bazową w kompozycjach perfumeryjnych.
Olejek eteryczny tatarak w perfumerii
Tatarak był wykorzystywany jako surowiec zapachowy znacznie wcześniej niż powstała współczesna aromaterapia.
Jego aromat szczególnie dobrze komponuje się z nutami:
- wetiwerii,
- cedru,
- paczuli,
- kadzidłowca,
- mirry,
- drzewa sandałowego,
- lawendy,
- bergamotki,
- jałowca,
- żywic,
- przypraw korzennych.
Ze względu na kwestie toksykologiczne obecnie nie należy jednak przygotowywać kosmetycznych receptur z przypadkowo kupionego olejku tatarakowego bez informacji o jego składzie.
Olejek eteryczny tatarak w aromaterapii
W tradycyjnych opisach zapach tataraku bywa przedstawiany jako:
- uziemiający,
- odprężający,
- wyciszający,
- sprzyjający koncentracji,
- „oczyszczający umysł”.
Są to przede wszystkim określenia wynikające z doświadczenia aromatycznego i tradycyjnego stosowania, a nie dobrze udokumentowane efekty kliniczne.
Nie można na tej podstawie stwierdzić, że Olejek eteryczny tatarak działa przeciwdepresyjnie, przeciwlękowo lub leczniczo na zaburzenia neurologiczne.
Badania nad Acorus calamus rzeczywiście obejmują modele działania uspokajającego, przeciwlękowego czy neuroprotekcyjnego, ale większość dostępnych danych nie pochodzi z odpowiednio zaprojektowanych badań klinicznych u ludzi.
Olejek eteryczny tatarak a stres i napięcie
Zapachy mogą wpływać na subiektywne odczuwanie emocji, ponieważ układ węchowy jest silnie połączony ze strukturami mózgu związanymi z emocjami oraz pamięcią.
Nie oznacza to jednak, że każdy tradycyjnie stosowany olejek ma potwierdzone działanie przeciwlękowe.
W przypadku tataraku problem jest dodatkowo bardziej złożony ze względu na potencjalną obecność β-azaronu.
Osoba poszukująca olejku przede wszystkim do codziennej aromaterapii relaksacyjnej może znaleźć znacznie lepiej przebadane alternatywy, takie jak lawenda, bergamotka czy niektóre olejki cytrusowe.
Czy Olejek eteryczny tatarak można stosować doustnie?
Samodzielne spożywanie olejku tatarakowego nie jest dobrym pomysłem.
Olejek eteryczny to bardzo skoncentrowana mieszanina związków chemicznych. W przypadku tataraku dodatkową kwestią jest możliwość występowania dużej ilości β-azaronu.
W Unii Europejskiej β-azaron znajduje się wśród substancji, których nie wolno dodawać jako takich do żywności. Przepisy określają również limit jego naturalnej obecności w napojach alkoholowych na poziomie 1 mg/kg. Co więcej, tetraploidalny Acorus calamus L. został wymieniony wśród materiałów źródłowych, których nie stosuje się do produkcji środków aromatyzujących i składników żywności o właściwościach aromatyzujących.
Nie należy więc przenosić dawnych praktyk zielarskich bezpośrednio na stosowanie współczesnego, skoncentrowanego olejku eterycznego.
Olejek eteryczny tatarak a β-azaron – dlaczego to takie ważne?
β-azaron jest najważniejszym zagadnieniem związanym z bezpieczeństwem tataraku.
W badaniach toksykologicznych dotyczących azaronów opisywano między innymi:
- mutagenność,
- genotoksyczność,
- potencjalną rakotwórczość,
- hepatotoksyczność,
- potencjalną toksyczność reprodukcyjną,
- potencjalne działania kardiotoksyczne.
Nie wszystkie obserwacje mają równie mocne dowody i znaczna część pochodzi z badań na zwierzętach. Mimo to dostępne dane były wystarczające, aby instytucje regulacyjne wprowadzały ograniczenia dotyczące ekspozycji na β-azaron.
Dlatego kluczowa zasada brzmi:
nie należy kupować Olejek eteryczny tatarak do stosowania terapeutycznego wyłącznie na podstawie nazwy rośliny.
Ważny jest dokładny profil chemiczny konkretnej partii produktu.
Czy istnieje Olejek eteryczny tatarak bez β-azaronu?
Tak. Niektóre odmiany tataraku mogą być praktycznie pozbawione β-azaronu.
Szczególnie interesujący pod tym względem jest diploidalny tatarak północnoamerykański, zwykle klasyfikowany jako Acorus americanus lub dawniej jako odmiana Acorus calamus.
W analizach takich roślin znajdowano olejki pozbawione β-azaronu.
Nie oznacza to jednak, że każdy produkt opisany w sklepie jako „calamus essential oil” jest bezazaronowy.
Potwierdzenie wymaga analizy chemicznej.
Jak wybierać Olejek eteryczny tatarak?
Przy zakupie produktu warto poszukiwać informacji znacznie dokładniejszych niż tylko nazwa rośliny.
Nazwa botaniczna
Na etykiecie powinna znajdować się pełna nazwa botaniczna.
W przypadku tataraku samo Acorus calamus może nadal być niewystarczające, dlatego warto sprawdzić również odmianę i pochodzenie.
Część rośliny
Powinna zostać wskazana część rośliny wykorzystana do destylacji.
Najczęściej będzie to kłącze.
Kraj pochodzenia
Geografia może korelować z cytotypem i składem chemicznym rośliny.
Metoda otrzymywania
Najczęściej powinna być to destylacja parą wodną.
Analiza GC-MS
W przypadku tataraku analiza GC-MS, czyli chromatografia gazowa połączona ze spektrometrią mas, jest szczególnie cenna.
Pozwala ustalić, jakie substancje znajdują się w olejku oraz w jakiej orientacyjnej proporcji.
Zawartość β-azaronu
To jedna z najważniejszych informacji.
Jeżeli sprzedawca nie potrafi określić zawartości β-azaronu, zdecydowanie utrudnia to ocenę bezpieczeństwa produktu.
Olejek eteryczny tatarak – przeciwwskazania
Ze względu na niepewność dotyczącą składu i możliwość obecności β-azaronu należy zachować znacznie większą ostrożność niż przy popularnych olejkach aromaterapeutycznych.
Szczególną ostrożność powinny zachować:
- kobiety w ciąży,
- kobiety karmiące piersią,
- dzieci,
- osoby z chorobami wątroby,
- osoby przyjmujące przewlekle leki,
- osoby z padaczką lub innymi chorobami neurologicznymi,
- osoby szczególnie wrażliwe na olejki eteryczne.
Olejek nie powinien być również stosowany nierozcieńczony na skórę.
Olejek eteryczny tatarak a ciąża
Ze względu na profil toksykologiczny azaronów oraz brak danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania skoncentrowanego olejku tatarakowego w ciąży rozsądnym podejściem jest jego unikanie.
Brak dowodów na szkodliwość konkretnej niewielkiej ekspozycji nie jest tym samym co dowód bezpieczeństwa.
Olejek eteryczny tatarak u dzieci
Olejek tatarakowy nie jest dobrym kandydatem do domowej aromaterapii dziecięcej.
Dotyczy to zwłaszcza produktów, których zawartość β-azaronu nie została dokładnie określona.
Do aromaterapii dzieci wybiera się zwykle znacznie lepiej przebadane i łagodniejsze surowce.
Czy Olejek eteryczny tatarak można stosować na skórę?
Sam fakt, że olejek jest pochodzenia naturalnego, nie oznacza, że może być nakładany bezpośrednio na skórę.
Olejki eteryczne są skoncentrowanymi mieszaninami substancji biologicznie czynnych i mogą wywoływać:
- podrażnienie,
- zaczerwienienie,
- reakcję uczuleniową,
- pieczenie,
- kontaktowe zapalenie skóry.
W przypadku tataraku dochodzi dodatkowo kwestia składu chemicznego i obecności azaronów.
Dlatego nie ma podstaw, aby polecać domowe kosmetyki z przypadkowym olejkiem tatarakowym bez znajomości jego profilu GC-MS.
Olejek eteryczny tatarak a regulacje dotyczące żywności
Status β-azaronu pokazuje, dlaczego bezpieczeństwo tego surowca traktowane jest poważnie.
Zgodnie z rozporządzeniem UE dotyczącym środków aromatyzujących β-azaron należy do substancji, których nie można dodawać do żywności jako takich. Ustalono także maksymalny dopuszczalny poziom naturalnie występującego β-azaronu w określonych produktach, między innymi w napojach alkoholowych.
Tetraploidalny tatarak zwyczajny został dodatkowo wskazany jako materiał, którego nie należy wykorzystywać do produkcji środków aromatyzujących.
Nie oznacza to zakazu posiadania tataraku jako rośliny ani automatycznie zakazu każdego produktu zawierającego tatarak. Pokazuje natomiast, że ocena jego bezpieczeństwa jest znacznie bardziej złożona niż w przypadku wielu powszechnych roślin aromatycznych.
Olejek eteryczny tatarak a medycyna tradycyjna
Tatarak ma bardzo długą historię stosowania w tradycyjnych systemach medycznych.
W różnych kulturach używano go między innymi w kontekście:
- niestrawności,
- wzdęć,
- osłabionego apetytu,
- dolegliwości skurczowych,
- zmęczenia,
- zaburzeń koncentracji,
- problemów układu oddechowego,
- napięcia nerwowego.
W tradycyjnej medycynie indyjskiej tatarak, określany jako Vacha, miał szczególne znaczenie jako roślina związana z funkcjonowaniem układu nerwowego.
Przeglądy etnofarmakologiczne potwierdzają bardzo szeroką historię wykorzystania Acorus calamus, ale jednocześnie wskazują, że wielu tradycyjnych zastosowań nie potwierdzono jeszcze w dobrej jakości badaniach klinicznych.
Tatarak a olejek eteryczny – to nie jest dokładnie to samo
Warto zwrócić uwagę na bardzo częsty błąd interpretacyjny.
Jeżeli badanie dotyczy:
- całego kłącza,
- ekstraktu wodnego,
- ekstraktu etanolowego,
- pojedynczego izolowanego związku,
nie można automatycznie zakładać, że identyczne działanie wykazuje Olejek eteryczny tatarak.
Poszczególne preparaty mają zupełnie inny skład chemiczny.
Ekstrakt może zawierać substancje praktycznie nieobecne w olejku eterycznym, natomiast olejek koncentruje głównie składniki lotne.
To szczególnie ważne przy interpretowaniu artykułów opisujących „właściwości tataraku”.
Olejek eteryczny tatarak – zastosowanie w domu
Z uwagi na zmienną zawartość β-azaronu nie jest to olejek, który można polecać jako podstawowy element domowej apteczki aromaterapeutycznej.
Jeżeli celem jest przede wszystkim uzyskanie określonego efektu aromatycznego, często można zastosować lepiej przebadane alternatywy.
Dla aromatu ziemistego i uziemiającego
Można rozważyć:
- wetiwerię,
- paczulę,
- cedr.
Dla aromatu korzennego
Można rozważyć niewielkie ilości:
- kardamonu,
- kolendry,
- imbiru.
Dla relaksacji
Znacznie więcej danych dotyczących zastosowania aromatycznego posiadają np.:
- lawenda,
- bergamotka,
- neroli.
Olejek tatarakowy pozostaje natomiast przede wszystkim interesującym, historycznym surowcem perfumeryjnym i fitochemicznym.
Olejek eteryczny tatarak a odstraszanie owadów
Tatarak tradycyjnie wykorzystywany był również jako roślina odstraszająca owady i chroniąca przechowywane materiały.
Współczesne badania laboratoryjne także wskazują, że niektóre składniki tataraku mogą wpływać na owady oraz rośliny.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że domowa mieszanka olejku tatarakowego jest bezpieczniejszym lub skuteczniejszym repelentem niż preparaty przeznaczone do tego celu.
Jak przechowywać Olejek eteryczny tatarak?
Jeżeli posiadamy olejek tatarakowy jako surowiec zapachowy, powinien być przechowywany podobnie jak inne olejki eteryczne:
- w szczelnie zamkniętej butelce,
- najlepiej wykonanej z ciemnego szkła,
- z dala od bezpośredniego światła,
- z dala od źródeł ciepła,
- poza zasięgiem dzieci i zwierząt.
Utlenianie składników olejku może prowadzić do zmiany zapachu oraz zwiększać ryzyko podrażnienia skóry.
Jak rozpoznać dobrej jakości Olejek eteryczny tatarak?
W przypadku tego surowca sama informacja „100% naturalny” ma niewielką wartość.
Znacznie ważniejsze są:
Nazwa botaniczna: dokładnie określony gatunek.
Pochodzenie: kraj i najlepiej region.
Część rośliny: najczęściej kłącze.
Metoda otrzymywania: np. destylacja parą wodną.
Numer partii: umożliwiający identyfikację konkretnego produktu.
GC-MS: analiza chromatograficzna konkretnej partii.
β-azaron: najlepiej jasno określona zawartość.
Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do produktów sprzedawanych bez informacji o składzie chemicznym jako „olejek terapeutyczny”.
Termin „therapeutic grade” nie stanowi sam w sobie gwarancji bezpieczeństwa chemicznego.
Olejek eteryczny tatarak – najczęstsze błędy
Zakładanie, że każdy olejek tatarakowy jest taki sam
To jeden z największych błędów.
Zawartość β-azaronu może różnić się radykalnie między cytotypami.
Picie olejku
Skoncentrowanego olejku tatarakowego nie należy samodzielnie spożywać.
Nakładanie nierozcieńczonego olejku na skórę
Może powodować podrażnienie, a dodatkowo zwiększa ekspozycję na jego składniki.
Interpretowanie badań in vitro jako dowodu leczenia chorób
Działanie substancji na komórkę w laboratorium nie oznacza potwierdzonego efektu klinicznego.
Ignorowanie β-azaronu
W przypadku tataraku jest to podstawowa informacja dotycząca bezpieczeństwa produktu.
Olejek eteryczny tatarak – czy warto go stosować?
Olejek tatarakowy jest fascynującym surowcem z punktu widzenia botaniki, perfumerii, historii zielarstwa i farmakognozji.
Posiada bardzo charakterystyczny aromat i wyjątkowo interesujący profil fitochemiczny.
Nie należy go jednak traktować jak zwykłego olejku eterycznego do codziennej aromaterapii.
Najważniejszym problemem jest ogromna zmienność składu pomiędzy poszczególnymi odmianami Acorus calamus. W jednych materiałach β-azaron może być praktycznie niewykrywalny, podczas gdy w innych stanowi zdecydowaną większość olejku.
Dlatego przy wyborze produktu znacznie ważniejszy od atrakcyjnego opisu marketingowego jest certyfikat analizy GC-MS i informacja o zawartości β-azaronu.
Olejek eteryczny tatarak – najważniejsze informacje w skrócie
Olejek eteryczny tatarak otrzymuje się przede wszystkim z aromatycznych kłączy Acorus calamus.
Ma charakterystyczny korzenny, ziemisty, drzewny i balsamiczny zapach.
Jego skład chemiczny może znacząco różnić się w zależności od odmiany i pochodzenia rośliny.
Najważniejszym problematycznym składnikiem jest β-azaron.
Niektóre odmiany tataraku mogą być praktycznie pozbawione β-azaronu, podczas gdy inne zawierają go bardzo dużo.
Tatarak i jego składniki wykazują wiele interesujących aktywności biologicznych w badaniach laboratoryjnych, jednak nie oznacza to potwierdzonej skuteczności terapeutycznej olejku u ludzi.
Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu doustnym i na skórę.
Nie powinno się spożywać skoncentrowanego olejku tatarakowego na własną rękę.
Przed zakupem warto sprawdzić analizę GC-MS oraz zawartość β-azaronu.
Olejek eteryczny tatarak – FAQ
Na co jest Olejek eteryczny tatarak?
Tatarak tradycyjnie wykorzystywano w zielarstwie, perfumerii i jako surowiec aromatyczny. W badaniach laboratoryjnych olejek i jego składniki wykazywały m.in. aktywność przeciwdrobnoustrojową oraz wpływ na wybrane mechanizmy układu nerwowego. Nie oznacza to jednak potwierdzonego działania leczniczego olejku u ludzi.
Jak pachnie Olejek eteryczny tatarak?
Ma intensywny aromat korzenny, ziemisty, drzewny i lekko słodki. Często można wyczuć również nuty balsamiczne, ziołowe i kamforowe.
Czy Olejek eteryczny tatarak działa uspokajająco?
Tatarak ma historię tradycyjnego stosowania związanego z układem nerwowym, a badania przedkliniczne dotyczą m.in. aktywności uspokajającej i przeciwlękowej. Brakuje jednak wystarczających badań klinicznych pozwalających uznać olejek tatarakowy za skuteczny środek na lęk czy stres.
Czy Olejek eteryczny tatarak jest bezpieczny?
Nie można odpowiedzieć na to pytanie bez znajomości jego składu. Poszczególne odmiany tataraku mogą zawierać skrajnie różne ilości β-azaronu. To właśnie zawartość azaronów jest jednym z podstawowych parametrów bezpieczeństwa.
Co to jest β-azaron?
β-azaron jest naturalnym fenylopropanoidem występującym w niektórych odmianach tataraku. W badaniach toksykologicznych wykazywał niekorzystne właściwości, między innymi związane z genotoksycznością i potencjalną rakotwórczością. Z tego powodu jego zastosowanie podlega ograniczeniom.
Czy każdy Olejek eteryczny tatarak zawiera β-azaron?
Nie. Istnieją odmiany tataraku, w których β-azaron jest niewykrywalny lub jego poziom jest bardzo niski. Z drugiej strony istnieją również odmiany, w których związek ten może stanowić większość olejku.
Czy Olejek eteryczny tatarak można pić?
Samodzielne spożywanie skoncentrowanego olejku tatarakowego nie jest zalecane. W Unii Europejskiej stosowanie β-azaronu jako substancji dodawanej do żywności podlega restrykcjom, a tetraploidalny tatarak został objęty ograniczeniami dotyczącymi wykorzystania jako materiał źródłowy środków aromatyzujących.
Czy Olejek eteryczny tatarak można używać w dyfuzorze?
Przed zastosowaniem należy znać skład konkretnego produktu, zwłaszcza zawartość β-azaronu. W przypadku olejku o nieznanym chemotypie lepiej wybrać do regularnej aromaterapii lepiej przebadany olejek.
Czy Olejek eteryczny tatarak można stosować na włosy?
W tradycyjnym zielarstwie tatarak pojawia się również w pielęgnacji skóry i włosów, jednak nie należy automatycznie przenosić tych zastosowań na skoncentrowany olejek eteryczny. Bez znajomości chemotypu i zawartości β-azaronu samodzielne przygotowywanie kosmetyków z olejkiem tatarakowym nie jest najlepszym wyborem.
Jak sprawdzić, czy Olejek eteryczny tatarak zawiera β-azaron?
Najlepszym sposobem jest sprawdzenie analizy GC-MS konkretnej partii produktu. Producent specjalizujący się w wysokiej jakości olejkach powinien być w stanie przedstawić profil głównych składników.
Olejek eteryczny tatarak – podsumowanie
Olejek eteryczny tatarak jest jednym z bardziej niezwykłych olejków roślinnych. Łączy długą historię zastosowań zielarskich i perfumeryjnych z bardzo interesującym, ale jednocześnie problematycznym profilem chemicznym.
Najważniejszą cechą odróżniającą go od wielu popularnych olejków eterycznych jest ogromne zróżnicowanie zawartości β-azaronu. Badania różnych odmian Acorus calamus pokazują, że w jednym olejku związek ten może być niewykrywalny, podczas gdy w innym może dominować w całej frakcji lotnej.
Jednocześnie tatarak pozostaje interesującym przedmiotem badań. Analizuje się jego potencjalne właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne. Szczególnie dużo zainteresowania wzbudzają α- i β-azaron, jednak większość danych dotyczących ich potencjalnego działania neurologicznego pochodzi z badań przedklinicznych, a nie z badań klinicznych prowadzonych na ludziach.
Z tego powodu Olejek eteryczny tatarak warto traktować przede wszystkim jako specjalistyczny surowiec aromatyczny i fitochemiczny, a nie uniwersalny olejek do domowej aromaterapii. Najważniejszym kryterium przy wyborze produktu powinna być nie obietnica producenta, ale znajomość gatunku, pochodzenia, chemotypu oraz wyników analizy GC-MS, w szczególności zawartości β-azaronu.
O autorze
