Witamina A5/X – czym jest, działanie, źródła i wpływ na mózg
Witamina A5/X – czym jest nowy składnik odżywczy?
witamina A5/X to nazwa stosunkowo nowej koncepcji dotyczącej grupy związków będących prekursorami cząsteczki aktywującej receptory retinoidowe X, czyli RXR (retinoid X receptor). Receptory te należą do receptorów jądrowych i uczestniczą w regulowaniu ekspresji wielu genów związanych między innymi z metabolizmem, pracą układu nerwowego, odpowiedzią immunologiczną, gospodarką lipidową czy różnicowaniem komórek.
Temat budzi szczególne zainteresowanie dlatego, że witamina A5/X może stanowić brakujące ogniwo pomiędzy dietą a jednym z ważnych układów sygnalizacji komórkowej. Koncepcja została przedstawiona stosunkowo niedawno. W 2018 roku opisano 9-cis-13,14-dihydroretinowy kwas – 9CDHRA jako endogenny ligand receptorów RXR i zaproponowano, że jego dietetyczne prekursory mogą tworzyć nową kategorię witaminy A.
W kolejnych badaniach wskazano związki, które mogą dostarczać organizmowi materiału do powstawania 9CDHRA. Wśród nich szczególne znaczenie przypisuje się:
- 9-cis-13,14-dihydroretinolowi (9CDHROL),
- jego estrom,
- 9-cis-13,14-dihydro-β,β-karotenowi (9CDHBC),
- 9-cis-β,β-karotenowi (9CBC), określanemu jako jedna z form prowitaminy A5/X.
Związki te zostały wykryte zarówno w organizmach ssaków, jak i w elementach ludzkiego łańcucha pokarmowego. Badania eksperymentalne sugerują ponadto, że klasyczny retinol i all-trans-β-karoten, czyli substancje kojarzone z dobrze znaną witaminą A, nie są efektywnymi prekursorami aktywnego metabolitu charakterystycznego dla szlaku A5/X.
To właśnie dlatego część badaczy traktuje witaminę A5/X nie jako kolejną formę klasycznej witaminy A, ale jako odrębny mikroelement działający poprzez inny szlak metaboliczny.
Dlaczego używa się nazwy witamina A5/X?
Nazewnictwo jest w tym przypadku dość nietypowe.
Początkowo nowy szlak przyporządkowano do rodziny witaminy A. Ponieważ oznaczenia A3 i A4 były wcześniej stosowane w odniesieniu do innych retinoidów występujących przede wszystkim u organizmów innych niż człowiek, zaproponowano określenie witamina A5.
Jednocześnie badacze zwrócili uwagę, że może ono być mylące. Klasyczna witamina A kojarzy się przede wszystkim z retinolem, retinalem, kwasem retinowym, prawidłowym widzeniem i receptorami RAR. W przypadku nowo opisywanego szlaku głównym punktem działania są natomiast receptory RXR.
Z tego powodu zaczęto posługiwać się także określeniem witamina X, a w publikacjach naukowych można spotkać wspólne określenie vitamin A5/X.
Litera „X” odnosi się właśnie do receptorów retinoidowych X.
Trzeba jednocześnie zaznaczyć, że klasyfikacja ta nie została jeszcze powszechnie przyjęta przez instytucje zajmujące się ustalaniem oficjalnych norm żywieniowych. W literaturze naukowej wciąż trwa dyskusja, czy substancje tworzące ten szlak spełniają wszystkie kryteria pozwalające uznać je za odrębną witaminę.
Czy witamina A5/X jest już oficjalnie uznaną witaminą?
Nie.
To jedna z najważniejszych informacji potrzebnych do prawidłowego zrozumienia tego zagadnienia.
Określenie witamina A5/X pojawia się w recenzowanych publikacjach naukowych, jednak nie oznacza to automatycznie, że substancja została już oficjalnie wpisana do katalogu witamin czy że ustanowiono dla niej uznane normy spożycia analogiczne do norm dla witamin A, C, D czy witamin z grupy B.
W 2025 roku opublikowano obszerny przegląd poświęcony definicji witamin i miejscu witaminy A5 w tej klasyfikacji. Autorzy zwrócili uwagę, że niedobór A5 nie powoduje typowych objawów niedoboru klasycznej witaminy A, takich jak ślepota zmierzchowa czy zaburzenia funkcjonowania nabłonków. Z tego powodu przynależność A5 do klasycznej rodziny witaminy A pozostaje dyskusyjna.
Najbardziej precyzyjne określenie na obecnym etapie wiedzy brzmi więc:
witamina A5/X jest proponowanym nowym mikroelementem lub nową kategorią związków witaminowych, której znaczenie fizjologiczne jest intensywnie badane.
Nie należy przedstawiać jej jako substancji o równie dobrze udokumentowanym statusie jak klasyczne witaminy.
Jak działa witamina A5/X?
Najważniejszym elementem całej koncepcji jest receptor RXR – retinoid X receptor.
Receptory jądrowe to białka, które po związaniu określonej cząsteczki mogą wpływać na aktywność genów. W przypadku receptorów RXR szczególnie istotne jest to, że mogą one tworzyć pary, czyli heterodimery, z innymi receptorami jądrowymi.
Do ich partnerów należą między innymi:
- receptor witaminy D – VDR,
- receptory PPAR,
- receptory LXR,
- receptory hormonów tarczycy,
- receptory RAR,
- niektóre receptory związane z funkcjonowaniem neuronów.
Oznacza to, że RXR znajduje się w samym centrum wielu szlaków regulujących fizjologię organizmu.
Można potraktować go jak jeden z ważnych „węzłów komunikacyjnych” sygnalizacji komórkowej. Nie oznacza to oczywiście, że RXR sam kontroluje wszystkie wymienione procesy, lecz jego obecność i aktywność mogą warunkować prawidłowe działanie wielu kompleksów receptorowych.
9CDHRA – aktywna cząsteczka szlaku witaminy A5/X
Centralnym związkiem w tej koncepcji jest:
9-cis-13,14-dihydroretinoic acid, czyli 9CDHRA.
Jest to pochodna retinoidowa występująca naturalnie w organizmie.
Badania wykazały, że może ona wiązać się z receptorami RXR i aktywować je przy fizjologicznie występujących stężeniach. Odkrycie to było istotne, ponieważ przez wiele lat za prawdopodobny naturalny ligand RXR uważano głównie kwas 9-cis-retinowy.
Problem polegał jednak na tym, że jego rzeczywiste stężenia w organizmie i znaczenie fizjologiczne pozostawały przedmiotem sporu.
9CDHRA stał się więc alternatywnym i obecnie bardzo interesującym kandydatem na fizjologiczny ligand receptorów RXR.
witamina A5/X a klasyczna witamina A – czym się różnią?
Choć nazwy są podobne, nie należy utożsamiać tych dwóch szlaków.
Klasyczna witamina A
Najbardziej znanym przedstawicielem jest retinol.
W organizmie może on zostać przekształcony między innymi w:
- retinal,
- kwas all-trans-retinowy – ATRA.
ATRA działa przede wszystkim poprzez receptory RAR – retinoic acid receptors.
Klasyczna witamina A jest niezbędna między innymi dla:
- prawidłowego widzenia,
- różnicowania komórek,
- funkcjonowania błon śluzowych,
- odporności,
- rozwoju organizmu.
witamina A5/X
W tej koncepcji centralną rolę pełnią związki prowadzące do powstania 9CDHRA.
Aktywny metabolit działa przede wszystkim poprzez RXR.
Badania eksperymentalne wskazują jednocześnie, że klasyczny retinol i all-trans-β-karoten tylko w niewielkim stopniu mogą uczestniczyć w tworzeniu 9CDHRA. Oznacza to, że prawidłowa podaż klasycznej witaminy A nie musi być automatycznie równoznaczna z dostarczeniem optymalnej ilości prekursorów szlaku A5/X.
Prowitamina A5/X – czym jest 9-cis-β-karoten?
Jednym z najważniejszych składników dietetycznych związanych z omawianym szlakiem jest 9-cis-β,β-karoten, czyli 9CBC.
Może on pełnić funkcję prowitaminy A5/X.
Prowitamina to substancja, z której organizm może następnie wytworzyć biologicznie aktywną formę danego związku.
W klasycznym szlaku witaminy A taką rolę pełni między innymi all-trans-β-karoten.
W przypadku A5/X odpowiednikiem ma być przede wszystkim 9-cis-β-karoten.
Warto podkreślić, że oba związki są β-karotenami, ale różnią się konfiguracją przestrzenną cząsteczki. W biochemii takie różnice mogą zdecydowanie zmieniać sposób metabolizowania substancji i jej późniejsze działanie.
Gdzie występuje witamina A5/X?
Dane dotyczące zawartości witaminy A5/X w żywności są nadal zdecydowanie skromniejsze niż w przypadku tradycyjnych witamin.
Dotychczasowe analizy wskazują jednak, że najważniejszą dietetyczną formą może być 9-cis-β-karoten pochodzący z produktów roślinnych.
Największe ilości obserwowano przede wszystkim w warzywach, a szczególnie w warzywach liściastych. W analizowanych owocach i warzywach stężenia prowitaminy A5 w postaci 9CBC mieściły się w szerokim zakresie około 0,1–39 µg/g produktu, a najwyższe wartości stwierdzano właśnie w grupie warzyw liściastych.
Potencjalnie dobrym sposobem zwiększenia podaży prekursorów tego szlaku jest więc dieta obfitująca w:
- zielone warzywa liściaste,
- różnorodne warzywa,
- warzywa korzeniowe,
- produkty naturalnie bogate w karotenoidy.
Nie jest jednak obecnie możliwe stworzenie równie precyzyjnej tabeli zawartości witaminy A5/X jak w przypadku witaminy C czy klasycznej witaminy A, ponieważ analiza 9CBC w żywności jest stosunkowo nowym obszarem badań.
Czy witamina A5/X występuje w produktach zwierzęcych?
Takie związki również wykrywano.
Formą charakterystyczną dla produktów zwierzęcych ma być między innymi 9-cis-13,14-dihydroretinol – 9CDHROL.
Autorzy koncepcji A5/X wskazują między innymi na:
- mięso,
- ryby,
- produkty mleczne,
- podroby
jako potencjalne źródła pochodnych 9CDHROL.
Danych jest jednak jeszcze niewiele. W jednym z przeglądów jako przykład podano wątrobę wołową, w której oznaczono około 8 ng 9CDHROL na gram produktu. Autorzy podkreślają jednocześnie, że potrzebne są znacznie szersze analizy żywności.
Obecne dane sugerują, że pod względem całkowitej podaży większe znaczenie może mieć roślinna prowitaminy A5/X w postaci 9CBC.
witamina A5/X a mózg
Największe zainteresowanie wzbudza potencjalny wpływ szlaku A5/X–RXR na układ nerwowy.
Nie wynika to wyłącznie z pojedynczej funkcji 9CDHRA. RXR tworzy bowiem kompleksy z szeregiem receptorów regulujących procesy istotne dla funkcjonowania neuronów.
Badacze wymieniają między innymi wpływ sygnalizacji RXR na:
- dojrzewanie i funkcjonowanie neuronów,
- mielinizację,
- remielinizację,
- metabolizm lipidów w układzie nerwowym,
- neurozapalenie,
- procesy związane z pamięcią,
- sygnalizację dopaminergiczną,
- fagocytozę i usuwanie pozostałości komórkowych w tkance nerwowej.
Z tego względu witamina A5/X stała się przedmiotem badań dotyczących zdrowia psychicznego oraz chorób neurodegeneracyjnych.
Nie oznacza to jednak, że przyjmowanie A5/X zostało udowodnione jako metoda leczenia depresji, choroby Alzheimera czy innych zaburzeń neurologicznych.
Większość najbardziej interesujących mechanizmów została dotychczas wykazana przede wszystkim w doświadczeniach komórkowych i na modelach zwierzęcych.
witamina A5/X a dopamina
Jednym z interesujących kierunków badań jest związek receptorów RXR z układem dopaminergicznym.
RXR mogą współpracować między innymi z receptorami jądrowymi zaangażowanymi w funkcjonowanie neuronów dopaminergicznych. Z tego powodu zaburzenia sygnalizacji RXR są rozpatrywane jako jeden z potencjalnych mechanizmów wpływających na funkcjonowanie układu dopaminowego.
Nie należy jednak upraszczać tego do stwierdzenia:
„witamina A5/X podnosi dopaminę”.
Nie ma obecnie podstaw do przedstawiania jej jako bezpośredniego środka zwiększającego stężenie dopaminy w mózgu.
Bardziej precyzyjne jest stwierdzenie, że szlak witamina A5/X–RXR może uczestniczyć w regulacji mechanizmów komórkowych związanych z prawidłowym funkcjonowaniem neuronów dopaminergicznych.
To istotna różnica.
witamina A5/X a pamięć i funkcje poznawcze
Jednymi z pierwszych obserwacji wzmacniających zainteresowanie nowym szlakiem były doświadczenia dotyczące pamięci.
W badaniach na zwierzętach podawanie prekursora 9CDHRA powodowało aktywację szlaku RXR i wpływało na wyniki testów pamięci roboczej.
Eksperymenty na myszach sugerują również, że zmniejszona dostępność 9CDHRA może współwystępować z zaburzeniami pamięci, a jej przywrócenie częściowo poprawiać uzyskiwane wyniki. Jednocześnie autorzy współczesnych przeglądów podkreślają, że dokładny związek pomiędzy aktywacją RXR a funkcjami poznawczymi nie został jeszcze ostatecznie wyjaśniony.
To przykład obszaru, w którym istnieją interesujące dane mechanistyczne, ale zdecydowanie potrzeba jeszcze badań klinicznych u ludzi.
witamina A5/X a mielina i remielinizacja
Mielina jest lipidowo-białkową osłoną otaczającą aksony neuronów. Pozwala między innymi na szybkie przewodzenie impulsów nerwowych.
Za jej tworzenie w ośrodkowym układzie nerwowym odpowiadają oligodendrocyty.
Sygnalizacja zależna od RXR jest jednym z mechanizmów badanych w kontekście:
- dojrzewania oligodendrocytów,
- powstawania mieliny,
- naprawy osłonek mielinowych,
- remielinizacji po uszkodzeniach.
Z tego względu aktywacja RXR wzbudza zainteresowanie również w badaniach nad chorobami demielinizacyjnymi.
Nie oznacza to jednak, że spożywanie produktów zawierających A5/X zostało udowodnione jako terapia takich chorób. Dane dotyczące bezpośredniego wpływu dietetycznej witaminy A5/X na remielinizację u człowieka pozostają ograniczone.
witamina A5/X a depresja i zdrowie psychiczne
W 2024 roku opublikowano obszerny przegląd poświęcony koncepcji niedoboru witaminy A5/X i jej możliwemu znaczeniu dla zdrowia psychicznego.
Autorzy zwrócili uwagę na kilka mechanizmów związanych z RXR, które mogą mieć znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Wśród nich wymieniono między innymi mielinizację, sygnalizację dopaminergiczną oraz procesy związane z usuwaniem uszkodzonych elementów komórkowych.
Temat może być szczególnie interesujący w kontekście depresji, zaburzeń poznawczych i procesów neurodegeneracyjnych.
Na obecnym etapie wiedzy nie można jednak stwierdzić, że:
niedobór witaminy A5/X powoduje depresję
ani że:
suplementacja witaminy A5/X leczy depresję.
Nie przeprowadzono jeszcze odpowiednio dużych, dobrze kontrolowanych badań klinicznych, które pozwalałyby sformułować takie wnioski.
Autorzy przeglądu z 2025 roku również podkreślają, że choć istnieje wiele danych eksperymentalnych i mechanistycznych, bezpośredni wpływ A5/X na konkretne funkcje mózgu u ludzi wciąż wymaga potwierdzenia.
Czy niedobór witaminy A5/X może istnieć?
To jedno z najtrudniejszych pytań.
Jeżeli przyjmiemy założenie, że dietetyczne prekursory 9CDHRA są niezbędne do prawidłowego działania szlaku RXR, wówczas teoretycznie zbyt mała podaż może prowadzić do osłabienia określonych procesów zależnych od RXR.
Nie istnieje jednak obecnie powszechnie zaakceptowana definicja klinicznego niedoboru witaminy A5/X.
Nie mamy również standardowego badania krwi, które pozwalałoby powiedzieć:
„poziom witaminy A5/X jest za niski”.
Brakuje także uzgodnionej wartości granicznej, poniżej której rozpoznaje się niedobór.
Nie są znane charakterystyczne objawy pozwalające odróżnić ewentualny niedobór A5/X od wielu innych problemów żywieniowych czy metabolicznych.
Dlatego pojęcie „niedoboru witaminy A5/X” należy obecnie traktować przede wszystkim jako rozwijaną koncepcję badawczą.
Ile witaminy A5/X potrzebuje człowiek?
Nie istnieje oficjalna norma RDA, AI ani europejska wartość referencyjna ustalona przez instytucje takie jak EFSA.
Niektórzy badacze zaproponowali jednak wstępne wartości spożycia na podstawie dostępnych danych.
W publikacjach pojawia się orientacyjna propozycja około:
1,1 mg prowitaminy A5/X dziennie, z proponowanym zakresem około 0,5–1,8 mg/dobę.
Należy jednak mocno zaznaczyć, że jest to propozycja naukowców, a nie oficjalna norma żywieniowa.
Nie powinno się więc porównywać tej wartości 1:1 z ustalonymi normami spożycia klasycznych witamin.
Czy ludzie jedzą wystarczająco dużo witaminy A5/X?
Jedna z analiz opublikowanych w ostatnich latach próbowała oszacować spożycie 9-cis-β-karotenu w populacjach europejskich.
Średnie szacowane spożycie wyniosło około:
0,9 mg dziennie,
przy czym między analizowanymi państwami występowały znaczne różnice – od około 0,5 mg do około 1,3 mg dziennie.
Autorzy zestawili te dane z zaproponowanym poziomem 1,1 mg i oszacowali, że duża część populacji może spożywać mniej prowitaminy A5 niż wynosi zaproponowana wartość docelowa.
Interpretując te wyniki, trzeba jednak pamiętać o jednym ograniczeniu: skoro sama norma 1,1 mg jest nadal propozycją, określanie osób spożywających mniej jako osób z „niedoborem” byłoby przedwczesne.
Dlaczego dieta zachodnia może dostarczać mało witaminy A5/X?
Najważniejszym źródłem prowitaminy A5/X są prawdopodobnie warzywa, szczególnie zielone warzywa liściaste.
Tymczasem typowa dieta zachodnia często zawiera:
- mało świeżych warzyw,
- mało zielonych warzyw liściastych,
- dużo produktów wysoko przetworzonych,
- dużo oczyszczonych produktów zbożowych,
- dużo żywności o wysokiej gęstości energetycznej i stosunkowo małej gęstości mikroskładników.
Autorzy koncepcji A5/X sugerują, że niedostateczne spożycie prekursorów RXR może być jednym z wielu mechanizmów tłumaczących obserwowane korzyści wynikające z diet bogatych w warzywa.
Jest to interesująca hipoteza, ale nie oznacza, że wszystkie korzyści płynące ze spożywania warzyw można przypisać jednej substancji.
Warzywa dostarczają przecież równocześnie:
- folianów,
- witaminy C,
- witaminy K,
- potasu,
- magnezu,
- błonnika,
- flawonoidów,
- polifenoli,
- karotenoidów,
- szeregu innych związków bioaktywnych.
Witamina A5/X może więc być kolejnym elementem niezwykle złożonej relacji pomiędzy dietą roślinną a zdrowiem.
Czy gotowanie wpływa na zawartość witaminy A5/X?
To zagadnienie wymaga dalszych badań.
Karotenoidy są związkami podatnymi między innymi na:
- utlenianie,
- światło,
- wysoką temperaturę,
- izomeryzację.
Jednocześnie obróbka termiczna nie zawsze oznacza automatycznie pogorszenie ich biodostępności. Rozbijanie struktur komórkowych warzyw może w niektórych przypadkach zwiększać dostępność karotenoidów dla przewodu pokarmowego.
Nie ma jednak jeszcze wystarczających danych, aby stworzyć jednoznaczne zasady przygotowywania żywności specjalnie pod kątem maksymalizacji podaży 9CBC.
Najrozsądniejsze pozostaje spożywanie warzyw w różnorodnej formie – zarówno surowej, jak i poddanej umiarkowanej obróbce termicznej.
Czy tłuszcz może zwiększać wchłanianie prowitaminy A5/X?
9-cis-β-karoten jest karotenoidem, czyli związkiem lipofilnym.
Podobnie jak inne karotenoidy wymaga obecności tłuszczu oraz odpowiedniego tworzenia miceli w przewodzie pokarmowym, aby mógł zostać efektywnie wchłonięty.
Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że warzyw nie trzeba jeść całkowicie bez tłuszczu.
Przykładowo sałatka z zielonych warzyw liściastych może zostać połączona z:
- oliwą,
- awokado,
- orzechami,
- pestkami,
- jajkami,
- innym źródłem tłuszczu obecnym w posiłku.
Nie ma potrzeby stosowania bardzo dużej ilości tłuszczu. Chodzi przede wszystkim o obecność składnika lipidowego umożliwiającego prawidłową absorpcję związków rozpuszczalnych w tłuszczach.
witamina A5/X a receptory witaminy D
Jednym z powodów, dla których RXR jest interesujący z punktu widzenia fizjologii, jest jego współpraca z receptorem witaminy D.
Receptor witaminy D – VDR – tworzy kompleks z RXR.
Po przyłączeniu odpowiednich ligandów taki heterodimer może regulować ekspresję konkretnych genów.
Nie oznacza to jednak, że witamina A5/X zastępuje witaminę D ani że sama suplementacja A5/X zwiększa poziom witaminy D.
Obydwa składniki należy traktować jako elementy różnych, choć częściowo współpracujących szlaków sygnalizacyjnych.
To samo dotyczy receptorów hormonów tarczycy, PPAR czy LXR – współdziałanie z RXR nie oznacza, że A5/X zastępuje ich naturalne ligandy.
witamina A5/X a metabolizm tłuszczów
Receptory RXR tworzą heterodimery między innymi z:
- PPAR,
- LXR.
Oba układy mają znaczenie dla regulacji metabolizmu lipidów.
Z tego względu szlak A5/X–RXR jest badany również pod kątem:
- gospodarki cholesterolowej,
- metabolizmu kwasów tłuszczowych,
- homeostazy energetycznej,
- funkcji tkanki tłuszczowej.
W badaniach u ludzi stosowano między innymi ekstrakty wzbogacone w 9-cis-β-karoten. Opisywano zmiany niektórych parametrów lipidowych zgodne z możliwością aktywacji szlaku RXR–LXR. Nie jest to jednak równoznaczne z udowodnieniem, że izolowana witamina A5/X jest skutecznym preparatem do leczenia dyslipidemii.
Czy witamina A5/X może chronić przed chorobą Alzheimera?
Badania na modelach zwierzęcych dostarczyły interesujących wyników.
Eksperymenty obejmujące związki związane ze szlakiem prowitaminy A5/X wskazywały między innymi na:
- poprawę niektórych parametrów poznawczych,
- mniejszą neuroinflamację,
- zmiany dotyczące patologii β-amyloidu,
- zmiany dotyczące fosforylacji białka tau.
Są to mechanizmy istotne w badaniach nad chorobą Alzheimera.
Nadal jednak mówimy głównie o modelach eksperymentalnych.
Nie ma obecnie wystarczających dowodów, aby twierdzić, że suplementacja witaminą A5/X zapobiega chorobie Alzheimera albo ją leczy.
To raczej interesujący kierunek dalszych badań neurobiologicznych.
witamina A5/X – suplementy
Rosnące zainteresowanie tematem prawdopodobnie doprowadzi do pojawiania się coraz większej liczby preparatów reklamowanych jako źródło A5/X.
Warto zachować ostrożność.
Po pierwsze, nie ustalono oficjalnego zapotrzebowania.
Po drugie, nie istnieją obecnie powszechnie stosowane testy diagnostyczne pozwalające stwierdzić niedobór.
Po trzecie, większość potencjalnych korzyści neurologicznych opisano dotychczas przede wszystkim w badaniach eksperymentalnych.
Po czwarte, karotenoidy i retinoidy nie są grupą substancji, w przypadku której zasada „im więcej, tym lepiej” jest właściwa.
Dlatego znacznie bardziej uzasadnione jest obecnie skupienie się na naturalnych źródłach prekursorów w diecie niż samodzielne stosowanie bardzo dużych dawek nowych suplementów.
Czy można przedawkować witaminę A5/X?
Nie dysponujemy obecnie tak dobrze opisanym profilem toksykologicznym, jak w przypadku klasycznego retinolu.
Nie można jednak automatycznie przenosić limitów dotyczących klasycznej witaminy A na A5/X, ponieważ mówimy o innych związkach i częściowo innych szlakach metabolicznych.
Jednocześnie brak ustalonego górnego limitu spożycia nie oznacza, że nieograniczona suplementacja jest bezpieczna.
Właśnie z powodu niewystarczającej ilości danych nie należy samodzielnie eksperymentować z wysokimi dawkami izolowanych związków retinoidowych czy koncentratów A5/X.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku zwykłego spożywania warzyw liściastych i innych naturalnych źródeł karotenoidów, które można traktować jako element zdrowej, zróżnicowanej diety.
Czy witamina A5/X zastępuje witaminę A?
Nie.
Klasyczna witamina A jest niezbędna między innymi do prawidłowego funkcjonowania wzroku.
Witamina A5/X nie może przejąć jej wszystkich funkcji.
Badacze zajmujący się definicją witamin zwracają wręcz uwagę, że właśnie brak funkcjonalnej zamienności pomiędzy A5 i klasyczną witaminą A jest jednym z argumentów przemawiających przeciwko traktowaniu A5 jako kolejnego witameru tradycyjnej witaminy A.
Z punktu widzenia żywieniowego powinno się więc postrzegać te szlaki jako odrębne.
Jak zwiększyć ilość witaminy A5/X w diecie?
Na podstawie obecnej wiedzy najbardziej racjonalną strategią jest zwiększenie spożycia naturalnych źródeł prowitaminy A5/X.
W praktyce oznacza to przede wszystkim:
Jedz regularnie warzywa liściaste
To grupa, w której obserwowano jedne z najwyższych stężeń 9-cis-β-karotenu.
Urozmaicaj warzywa
Nie warto opierać diety na jednym produkcie. Różne warzywa dostarczają innych proporcji karotenoidów i pozostałych substancji bioaktywnych.
Nie eliminuj całkowicie tłuszczu z posiłku
Karotenoidy są lipofilne, dlatego niewielka ilość tłuszczu może ułatwiać ich wchłanianie.
Łącz warzywa surowe i gotowane
Różne sposoby przygotowania żywności wpływają na biodostępność karotenoidów w odmienny sposób.
Nie traktuj suplementu jako zamiennika warzyw
Żywność dostarcza jednocześnie szeregu innych związków o potencjalnie synergistycznym działaniu.
witamina A5/X – kto może być szczególnie narażony na niską podaż?
Nie istnieją jeszcze kliniczne kryteria pozwalające zdefiniować grupy ryzyka niedoboru.
Można jednak przypuszczać, że mniej prekursorów A5/X dostarczają osoby, których dieta jest wyjątkowo uboga w:
- warzywa,
- zielone warzywa liściaste,
- inne naturalne źródła karotenoidów.
Dotyczyć może to szczególnie diet opartych niemal wyłącznie na produktach wysoko przetworzonych.
Nie oznacza to jednak automatycznie klinicznego niedoboru.
Potrzebne są dalsze badania dotyczące:
- stężenia A5/X w organizmie,
- metabolitów 9CDHRA,
- różnic osobniczych,
- genetyki enzymów uczestniczących w przemianach karotenoidów,
- rzeczywistego zapotrzebowania człowieka.
Czy witamina A5/X okaże się nową witaminą?
To pytanie pozostaje otwarte.
Argumenty przemawiające za taką klasyfikacją obejmują między innymi:
- występowanie dietetycznych prekursorów,
- możliwość ich metabolizowania do biologicznie czynnej cząsteczki,
- obecność naturalnego liganda RXR w organizmie,
- określony mechanizm molekularny,
- konsekwencje zaburzenia sygnalizacji RXR w modelach eksperymentalnych.
Jednocześnie naukowcy wskazują na istotne luki.
Brakuje przede wszystkim:
- jednoznacznego obrazu niedoboru u człowieka,
- dużych badań klinicznych,
- uzgodnionego biomarkera niedoboru,
- oficjalnego dziennego zapotrzebowania,
- ustalonego górnego poziomu bezpiecznego spożycia,
- dokładnej bazy zawartości A5/X w żywności,
- pełnego poznania metabolizmu u człowieka.
Dlatego określenie „nowa witamina” jest ekscytujące, ale na obecnym etapie powinno być stosowane z odpowiednim naukowym zastrzeżeniem.
witamina A5/X – dlaczego jej odkrycie może być ważne?
Historia żywienia pokazuje, że odkrywanie nowych składników odżywczych nie zawsze polega wyłącznie na znalezieniu substancji, której brak natychmiast powoduje konkretną chorobę.
Rozwój biologii molekularnej pozwala dziś śledzić znacznie bardziej subtelne zależności:
żywność → metabolit → receptor → ekspresja genów → efekt fizjologiczny.
Właśnie tak wygląda obecnie hipoteza związana z A5/X:
9-cis-β-karoten i inne prekursory z diety → 9CDHRA → RXR → zmiana sygnalizacji zależnej od receptorów jądrowych.
Jeżeli kolejne badania kliniczne potwierdzą istotność tego mechanizmu u ludzi, witamina A5/X może stać się ważnym elementem współczesnej nutrigenomiki i nutripsychiatrii.
Może również pomóc lepiej wyjaśnić, dlaczego diety bogate w warzywa są konsekwentnie kojarzone z korzystnymi wynikami zdrowotnymi.
witamina A5/X a nutripsychiatria
Nutripsychiatria bada zależności pomiędzy sposobem odżywiania, stanem odżywienia i funkcjonowaniem mózgu.
Witamina A5/X wyjątkowo dobrze wpisuje się w tę dziedzinę, ponieważ proponowany mechanizm nie sprowadza się do prostego stwierdzenia, że składnik jest „dobry dla mózgu”.
Istnieje konkretny potencjalny szlak biologiczny:
dieta → 9CBC → 9CDHRA → RXR → regulacja ekspresji genów i współpraca z innymi receptorami jądrowymi.
RXR uczestniczy natomiast w procesach powiązanych z:
- metabolizmem neuronalnym,
- mielinizacją,
- odpowiedzią zapalną,
- gospodarką lipidową mózgu,
- funkcjonowaniem układu dopaminergicznego,
- procesami poznawczymi.
To sprawia, że A5/X może stać się jednym z ciekawszych obszarów badań nad wpływem diety na zdrowie psychiczne.
Jednocześnie nutripsychiatria jest dziedziną szczególnie podatną na nadmierne uproszczenia.
Nie ma podstaw, aby na obecnym etapie mówić, że jedna witamina jest rozwiązaniem problemu depresji, zaburzeń lękowych, ADHD czy chorób neurodegeneracyjnych.
Zdrowie psychiczne jest konsekwencją złożonej interakcji genów, neurobiologii, środowiska, sposobu odżywiania, snu, aktywności fizycznej, doświadczeń życiowych i wielu innych czynników.
Najważniejsze fakty o witaminie A5/X
witamina A5/X jest rozwijaną koncepcją nowego mikroelementu powiązanego z aktywacją receptorów RXR.
Jej aktywnym metabolitem jest 9-cis-13,14-dihydroretinoic acid – 9CDHRA, będący naturalnym ligandem RXR.
Jednym z najważniejszych dietetycznych prekursorów jest 9-cis-β-karoten – 9CBC, określany jako prowitaminy A5/X.
Najwięcej prowitaminy A5/X wykrywano dotychczas przede wszystkim w warzywach, szczególnie warzywach liściastych.
Szlak A5/X–RXR może mieć znaczenie dla układu nerwowego, metabolizmu lipidów, mielinizacji, funkcji poznawczych i sygnalizacji związanej z dopaminą.
Najbardziej spektakularne wyniki pochodzą jednak głównie z badań laboratoryjnych oraz badań na zwierzętach.
Nie istnieje obecnie oficjalnie uznana norma spożycia witaminy A5/X.
Proponowana w części publikacji wartość około 1,1 mg dziennie jest wartością eksperymentalną i nie należy traktować jej jako obowiązującej normy żywieniowej.
Nie istnieje również standardowe badanie diagnostyczne pozwalające rozpoznać niedobór A5/X.
Najbezpieczniejszym i najlepiej uzasadnionym sposobem zwiększenia podaży potencjalnych prekursorów tego szlaku pozostaje regularne spożywanie warzyw, ze szczególnym uwzględnieniem zielonych warzyw liściastych.
witamina A5/X – podsumowanie
witamina A5/X może okazać się jednym z ciekawszych nowych odkryć współczesnej nauki o żywieniu. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z potencjalnego połączenia pomiędzy składnikami diety, aktywnym metabolitem 9CDHRA oraz receptorami RXR regulującymi liczne szlaki metaboliczne i neuronalne.
Dotychczasowe badania wskazują, że dietetycznym prekursorem tego szlaku może być przede wszystkim 9-cis-β-karoten obecny w warzywach, szczególnie zielonych warzywach liściastych.
Najwięcej emocji budzi możliwe znaczenie witaminy A5/X dla mózgu. Receptory RXR uczestniczą bowiem w mechanizmach związanych między innymi z mielinizacją, funkcjonowaniem neuronów, metabolizmem lipidów, procesami poznawczymi i układem dopaminergicznym. Nic dziwnego, że A5/X zaczyna pojawiać się w publikacjach dotyczących nutripsychiatrii, starzenia się mózgu czy chorób neurodegeneracyjnych.
Należy jednak oddzielić interesującą biologicznie hipotezę od klinicznie udowodnionego działania.
Na obecnym etapie witamina A5/X nie jest oficjalnie uznaną witaminą z ustalonym zapotrzebowaniem, nie istnieje rutynowa diagnostyka jej niedoboru i nie udowodniono, że suplementacja zapobiega lub leczy choroby psychiczne czy neurologiczne.
Kolejne lata badań powinny pokazać, czy A5/X rzeczywiście zostanie uznana za nową witaminę i czy jej podaż stanie się w przyszłości elementem oficjalnych zaleceń żywieniowych.
Już dziś badania nad tym szlakiem dostarczają jednak kolejnego argumentu za tym, że dieta bogata w różnorodne warzywa – szczególnie zielone warzywa liściaste – może oddziaływać na organizm poprzez znacznie więcej mechanizmów, niż jeszcze niedawno przypuszczano.
O autorze
